Elektrik Kaçağı Bulma

Belirti çoğu evde aynı biçimde başlar: panodaki kaçak akım rölesi düşer. Kaldırılır, tutar; akşam yine düşer. Bazı evlerde yalnızca yağmurdan sonra, bazılarında termosifon ısıtmaya geçince, bazılarında kimse evde yokken. Pano bu sorunun nerede olduğunu söylemez — yalnızca bir yerde olduğunu söyler.

Rölenin baktığı şey basittir. Hatta giden akım ile geri dönen akımı karşılaştırır; ikisi eşit değilse aradaki fark, tasarlanmış yoldan başka bir yerden akıyor demektir. O başka yol genellikle topraktır: nem almış bir duvar, kavrulmuş bir yalıtım, kireçlenmiş bir rezistansın içinden suya geçen bir yol, bir insanın vücudu. Kaçak akım, bu farkın kendisidir. Röle bozulduğu için değil, görevini yaptığı için düşer.

Bu kaybın adı izolasyon kaybıdır ve aranma biçimi de buradan çıkar. Yalıtım, akımı iletkenin içinde tutan şeydir; zayıfladığında iletken ile toprak arasındaki direnç düşer. İzolasyon direnci ölçümü tam olarak bunu okur: enerjisi kesilmiş ve tesisatın gerisinden ayrılmış bir devreye doğru gerilim uygulanır ve iletkenlerle toprak arasındaki direnç megaohm mertebesinde okunur. Sağlam bir konut devresi bu ölçümde rahat bir değer verir; ıslanmış ya da hasar görmüş bir devre aynı ölçümde belirgin biçimde düşer. Aramanın yöntemi buradan doğar: devreler tek tek ayrılır, ölçülür, düşük okuyan hat ikiye bölünerek daraltılır. Her adımda aranacak alan küçülür.

Bir de kelimenin karışıklığı var. "Elektrik kaçağı" günlük dilde iki ayrı şeyi anlatır: biri sayaçtan kaçırılan elektrik, diğeri tesisattan toprağa kaçan akım. Bu sayfa ikincisini anlatır. Aradaki fark faturada da görünür — 30 mA'lik bir kaçak, 230 V'ta kabaca yedi watt eder; röleyi düşürmeye yeter, faturayı açıklamaya yetmez. Sınır çizmek gerekirse: Elektrik Arıza Tespiti belirtinin kaynağını bulan genel çalışmadır ve sigorta atması, kararan bir bölüm, ısınan bir bağlantı gibi belirtiler orada ele alınır; bu sayfa onun yalnızca izolasyon kaybına odaklanan alt biçimidir. Panoda röle hiç yoksa, varken açmıyorsa ya da tipi değişecekse konu Kaçak Akım Rölesi Montajı sayfasına aittir. Bulunan noktanın onarımı ise işin nerede bittiğine göre ayrılır: sıva altındaki hattın bir bölümüyse Elektrik Tesisatı Tamiri, priz ya da anahtarın kendisiyse Priz ve Anahtar Değişimi, buat eki ve pano içi bağlantı gibi dağınık işlerse Elektrik Tamiri sayfasının konusudur.

Ne zaman gerekir

• Kaçak akım rölesi düşüyor; kaldırılınca bir süre tutuyor, sonra yine düşüyor.
• Röle yalnızca yağmurdan sonra, nemli havada ya da bahçe sulandıktan sonra atıyor.
• Termosifon, şofben veya elektrikli ısıtıcı devreye girince röle düşüyor; cihaz kapalıyken sorun görünmüyor.
• Çamaşır ya da bulaşık makinesi belirli bir programda, çoğunlukla suyun ısındığı aşamada röleyi attırıyor.
• Musluğa, radyatöre, çamaşır makinesinin gövdesine ya da duş bataryasına dokununca karıncalanma hissediliyor.
• Su kaçağı, çatı akıntısı ya da su basması sonrası bir bölümdeki hatlar kurumadan kullanılmaya devam ediyor.
• Röle hiç kaldırılamıyor; kaldırılır kaldırılmaz düşüyor, ev karanlık kalıyor.
• Panoya yeni bir kaçak akım rölesi takıldı ve ilk günden itibaren atmaya başladı.
• Kimse evde yokken, yalnızca buzdolabı ve kombi çalışırken bile röle düşüyor.
• Bahçe aydınlatması, sulama pompası, garaj prizi ya da klima dış ünitesi gibi bir dış mekân hattı eklendikten sonra atmalar başladı.

Kapsam

• Belirtinin yükle ve hava durumuyla eşleştirilmesi. Kaçak sürekli mi, yoksa belirli bir cihaz çalışınca ya da nem artınca mı ortaya çıkıyor. Bu ayrım ölçülecek hat sayısını baştan daraltır ve kesintili kaçakların neden farklı bir sabır gerektirdiğini de açıklar.
• Panonun ve nötr düzeninin incelenmesi. Hangi devrelerin hangi rölenin arkasında olduğu, nötrlerin ayrı mı yoksa ortak bir barada mı toplandığı. Nötrleri birleştirilmiş bir panoda hem arıza hem de ölçüm yanıltır; ayrıştırma çoğu zaman işin ilk adımı olur.
• Enerjinin kesilmesi, kesikliğin doğrulanması ve devrelerin ayrılması. Devre ayrılırken fazla birlikte nötrü de ayrılır. Otomatı indirmek yalnızca fazı keser; o devrenin nötrü ortak barada bağlı kaldığı sürece ölçüm aranan hattı değil, barada birleşen hatların toplamını okur.
• Elektronik yüklerin ayrılması. Ölçümden önce fişli cihazlar çekilir; dimmer, LED sürücüsü, aşırı gerilim koruma cihazı, kombi kartı, elektronik anahtar gibi sabit elektronikler ayrılır ya da devresi kapsam dışında tutulur. Sebebi çift yönlüdür: ölçüm gerilimi bu cihazlara zarar verebilir, cihazlar da kendi iç bağlantılarıyla okunan değeri bozar.
• İzolasyon direnci ölçümü. Devre başına faz–toprak, nötr–toprak ve faz–nötr arasında ölçüm alınır. Değerlendirme, alçak gerilim tesislerinin doğrulanmasına ilişkin standartta tanımlı asgari değerlere göre yapılır; ayrılamayan bir koruma cihazı varsa ölçüm gerilimi düşürülür ama kabul sınırı düşmez.
• Panodaki rölenin tipinin evdeki cihazlara uygunluğunun kontrolü. Röleler, algılayabildikleri kaçak akım biçimine göre tiplere ayrılır ve tip, cihazın üzerindeki işaretten okunur. En basit tip yalnızca sinüs biçimli alternatif kaçağı görür. Oysa inverterli klima, indüksiyon ocak, elektronik sürücülü çamaşır makinesi, LED sürücüsü ve araç şarj ünitesi gibi yükler, arızalandıklarında doğru akım bileşeni taşıyan bir kaçak üretebilir. Böyle bir kaçakta yanlış tipteki röle yalnızca geç açmaz: içindeki toplama çekirdeği doyduğu için hiç açmayabilir ve o bileşen orada durduğu sürece alternatif kaçaklara karşı da körelir. Bu, ölçümle görülmez — izolasyon değerleri temiz çıkabilir, röle de panoda durabilir ve koruma yine de çalışmıyor olabilir. Bu yüzden rölenin tipini okur, evdeki yüklerle karşılaştırır ve uyumsuzluğu yazılı bildiririz; tip değişimi gerekiyorsa iş Kaçak Akım Rölesi Montajı kapsamında yürütülür.
• Şüpheli hattın bölünerek daraltılması. Düşük okuyan hat, buat, priz kutusu ya da armatür noktasından ikiye ayrılır ve iki yarım ayrı ölçülür. Kaçak hangi yarımdaysa o yarım yeniden bölünür; kırım kararı ancak bu daralma bittikten sonra ve yalnızca bir nokta için konuşulur.
• Cihaz kaynaklı kaçağın ayrıştırılması. Şüpheli cihaz tesisattan tümüyle ayrılıp kendi başına ölçülür. Sık görülen kaynaklar bellidir: termosifon rezistansının kireçlenip gövdeye ve suya kaçırması, çamaşır makinesinin ısıtıcısı, nem almış bir motor sargısı. Hangi cihazın sorumlu olduğunu gösteririz; cihazın içine girmek yetkili servisin işidir.
• Nem kaynaklı kaçağın doğrulanması. Islak duvar, su alan bir dış mekân buatı, banyo ve balkon geçişleri, bodrumdaki yoğuşma. Yöntem şudur: kaynak kurutulur ve ölçüm tekrarlanır; direncin toparlanması nemin sebep olduğunu doğrular. Suyun kendisi giderilmezse aynı belirti geri döner.
• Nötr ile koruma iletkeni arasındaki temasın aranması. Rölenin arkasında nötrün toprağa değdiği bir nokta varsa, boştayken belirti görünmeyebilir; yük bindiğinde dönüş akımının bir bölümü toprak iletkeninden gitmeye başlar ve röle yük büyüdükçe açar. "Yalnızca çamaşır makinesi çalışınca atıyor" tarifinin bilinen sebeplerinden biri budur ve nötr–toprak ölçümüyle ayırt edilir.
• Sürekli işletme kaçaklarının toplanması. Sağlam bir tesisatta bile her elektronik cihaz, girişindeki parazit filtresi üzerinden toprağa küçük bir akım verir. Cihaz sayısı arttıkça bu akımlar toplanır ve rölenin açma bandına yaklaşır. Bu değer, gerekirse kaçak akım ölçmeye uygun bir pens ampermetreyle enerjili tesisatta okunur; pano içindeki ölçüm yetkin kişi işidir. Sonuç bir arıza değilse çözüm onarım değil, devrelerin birden fazla röleye bölünmesidir.
• Bulgunun yazılı bildirilmesi. Hangi devre, devrenin hangi bölümü, hangi cihaz; ne yapılması gerektiği ve kapsamı yazılır. Onarım ayrı bir iştir; onay verilirse aynı ziyarette yapılabilir.
• Onarım sonrası doğrulama. Aynı ölçümler tekrarlanır, rölenin gerçekte kaç miliamperde ve ne kadarlık bir gecikmeyle açtığı test cihazıyla okunur, değerler tipiyle birlikte yazılı bırakılır.

Kapsam dışı

• Kaçağı üreten cihazın onarımı. Termosifon rezistansı, makine kartı, motor sargısı — hangisinin sorumlu olduğunu ölçümle gösterir, yetkili servise yönlendiririz.
• Sayaçtan kaçırılan elektrik, sayaç mührü ve sayaç öncesi şebeke tarafı. Bu sayfadaki kaçak, akımın tesisattan toprağa kaçmasıdır; abonelik ve sayaç konuları dağıtım şirketinin kapsamındadır.
• Su tesisatındaki sızıntının bulunması ve giderilmesi. Nemin elektriksel sonucunu ölçer, ıslanan bölümü işaretleyip yazılı bildiririz; suyun kendisi ayrı bir işin konusudur ve önce o çözülmeden ölçüm kalıcı sonuç vermez.
• Sıva altındaki kaçak noktasının metre hassasiyetinde konumlandırılması. Bu ölçüm özel cihaz ister ve yetkili kuruluş ya da iş ortağı kapsamında yürütülür; gerektiğinde yönlendirir, sonucu birlikte değerlendiririz.
• Belgelendirilmiş periyodik kontrol raporu. Burada alınan ölçümler işin doğrulanması içindir; mevzuatın öngördüğü, yetkili kuruluşça düzenlenen raporun yerine geçmez.

Süreç

1. Belirtinin zaman ve yükle eşleştirilmesi. Röle ne zaman düşüyor, hangi cihaz çalışırken, hava nasılken, ne sıklıkla. Bu adım ölçüm süresini en çok kısaltan adımdır ve telefonda başlar.
2. Panonun görülmesi ve devre haritasının çıkarılması. Hangi otomat nereyi besliyor, hangi devre hangi rölenin arkasında, nötrler nasıl dağılmış. Etiketsiz panolarda bu harita önce çıkarılır.
3. Enerjinin kesilmesi ve güvence altına alınması. İlgili kesici indirilir, kapalı kaldığı işaretlenir ve çalışılacak noktada gerilimin gerçekten olmadığı ölçü aletiyle doğrulanır. Ana şalter açıkken bile panonun giriş klemensleri ve sayaçtan gelen uçlar enerjili kalır. Bir buatta birden fazla devrenin geçmesi olağandır, komşu devre hâlâ besleniyor olabilir; bu yüzden her iletken ayrı ayrı ölçülür. Tesiste kesintisiz güç kaynağı, jeneratör ya da çatı güneş sistemi varsa geri besleme ihtimali ayrıca ortadan kaldırılır.
4. Yüklerin ayrılması ve izolasyon ölçümü. Elektronik cihazlar tesisattan ayrılır, devreler faz ve nötrüyle birlikte ayrılır, ölçüm hat hat alınır ve değerler kaydedilir.
5. Daraltma. Düşük okuyan hat, erişilebilir bir noktadan bölünerek ikiye ayrılır ve ölçüm yinelenir. Kaçak bir cihazda görünüyorsa cihaz kendi başına ölçülerek doğrulanır.
6. Bildirim ve onarım kararı. Ne bulunduğu, neyin değişmesi gerektiği ve işin kapsamı sözlü ve yazılı iletilir. Nokta onarımı ile hattın yenilenmesi ayrı kararlardır ve ayrı konuşulur.
7. Doğrulama ve devreye alma. Onarımdan sonra aynı ölçümler tekrarlanır, rölenin açma davranışı test cihazıyla okunur ve ölçüm değerleri yazılı bırakılır.

Fiyatı etkileyen faktörler

• Devre sayısı ve panonun düzeni. Etiketsiz bir panoda önce devre haritası çıkarılır ve bu, ölçümden önce ayrı bir süre demektir.
• Kaçağın sürekli mi kesintili mi olduğu. Kesintili kaçak, belirtinin ölçüm sırasında yeniden ortaya çıkmasını gerektirir; nem bağlantılı olanlarda kuruma beklenir.
• Nötrlerin ortak barada birleşmiş olması. Ayrıştırma işçiliği hem ölçümü mümkün kılar hem de zaman alır.
• Ölçüm için ayrılması gereken sabit cihazların sayısı: kombi, aşırı gerilim koruma cihazı, dimmer, LED sürücüsü, elektronik anahtar.
• Buat, priz kutusu ve armatür noktalarına erişim. Asma tavan, mobilya arkası ya da boyanmış buat kapağı işin biçimini değiştirir.
• Onarımın kapsamı: erişilebilir bir noktadaki bağlantının yenilenmesiyle hattın boru güzergâhından çekilmesi aynı iş değildir.
• Çağrının mesai içinde mi, dışında mı olduğu.

Güvenlik ve yönetmelik

Düşen bir kaçak akım rölesi rahatsız edicidir ve bu yüzden en sık başvurulan çözüm onu devre dışı bırakmaktır — köprülemek, iptal ettirmek ya da yerine yalnızca yangın koruma seviyesinde bir cihaz koymak. Bunların hepsi belirtiyi susturur, sebebi bırakır. Oysa röle, tesisatta akımın toprağa gittiğini haber veren cihazdır; o yol kapanmadığı sürece er ya da geç bir insanın üzerinden geçebilir. Musluğa ya da beyaz eşyaya dokununca karıncalanma hissediliyorsa durum daha da nettir: o akım hâlihazırda bir vücuttan geçmektedir. Bu belirtide beklenmez, ilgili devrenin otomatı indirilir. Okuyucu tarafında sınır pano kapağıdır; içeride yapılacak ölçüm ve ayırma işleri yetkin kişi işidir.

İzolasyon direnci ölçümünün kendisi de dikkat ister, çünkü cihaz şebeke geriliminden yüksek bir doğru gerilim uygular. Ölçüm yalnızca enerjisi kesilmiş, kesikliği doğrulanmış ve tesisatın gerisinden ayrılmış bir devrede yapılır; ölçüm sırasında devreye kimsenin temas etmemesi sağlanır ve ölçüm bitince hattın üzerinde kalan yük boşaltılır. Otomatı indirmenin devreyi tümüyle ayırmadığı, panonun giriş tarafının enerjili kaldığı ve tesiste ikinci bir kaynak bulunabileceği bu aşamada da geçerlidir. Bir uyarı da malzeme tarafındadır: aşırı gerilim koruma cihazları ve benzeri elektronik ekipman ölçümden önce ayrılır, ayrılamıyorsa uygulanan gerilim düşürülür — ama kabul edilen asgari direnç değeri düşmez, yalnızca ölçüm biçimi değişir.

Mevzuat tarafında konut tesisatlarında 30 mA'lik kaçak akım koruması ve topraklama Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği kapsamında zorunludur; topraklama tesisinin kurulması, ölçülmesi ve kayıt altına alınması ise Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği ile düzenlenir. Ölçümün yöntemi ve kabul sınırları, alçak gerilim tesislerinin doğrulanmasına ilişkin TS HD 60364-6 standardında tanımlıdır. Rölelerin kendisi de bir ürün standardına tabidir ve bu standart iki yönlü bir davranış tanımlar: cihaz, anma kaçak akımının yarısının altında açmamalı, anma değerinde ise açmalıdır. Uygulamadaki karşılığı şudur — 30 mA'lik bir röle, 15 mA ile 30 mA arasında herhangi bir yerde açabilir ve bu bir arıza değildir. Sürekli işletme kaçaklarının toplanmasının neden önemli olduğu da buradan gelir. İş yerlerinde elektrik ve topraklama tesisatı ayrıca İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği kapsamında dönemsel kontrole tabidir; bu kontrol, bir kaçağın aranmasının yerine geçmez.