Elektrik Tamiri

Elektrik tamiri, bir evde ya da iş yerinde "küçük iş" diye anılan işlerin ortak adıdır: buat içinde gevşemiş bir ek, ısınan bir klemens, iki noktadan kumandalı hattın yanlış bağlanmış ucu, anahtar kapalıyken sönük parlamaya devam eden bir lamba. Bu işlerin ortak yanı küçük olmaları değildir; hepsinin duvarın içindeki aynı tesisata bağlanması ve hiçbirinin dışarıdan bakılarak kapatılamamasıdır.

Bu sayfa, tek başına bir başlık doldurmayan dağınık işlerin giriş kapısıdır. Sık istenen üç iş kendi sayfasına ayrıldı ve burada anlatılmaz: ısınan, kararan ya da gevşemiş priz ve anahtarların değiştirilmesi Priz ve Anahtar Değişimi sayfasında; avize, aplik, spot ve sarkıt bağlantısı Avize ve Armatür Montajı sayfasında; sıva altında kopmuş ya da yalıtımını yitirmiş hattın onarımı Elektrik Tesisatı Tamiri sayfasında ele alınır. Aradığınız iş bunlardan biriyse doğrudan o sayfaya geçmek daha hızlıdır; hangisi olduğu belli değilse buradan başlayabilirsiniz, ayrımı ölçüm yapar.

Tamirin küçüğü de ölçümle yapılır. Kararmış bir klemensi yenilemek kısa bir iştir, ama o klemensin neden karardığını anlamadan yenilemek, aynı noktayı bir süre sonra yeniden açmak demektir: sebep bağlantının kendisinde de olabilir, o hatta binmiş bir yükte de. Bu yüzden müdahaleden önce hattın gerilimi, kutup düzeni ve toprak sürekliliği; müdahaleden sonra da bağlantının yük altındaki davranışı kontrol edilir. Ölçüm burada arama değil, işin doğrulanmasıdır.

Belirti hangi hatta olduğunu göstermiyorsa — sigorta sebepsiz atıyor, evin bir bölümü kararıyor ama sebebi görünmüyorsa — önce arızanın kaynağının bulunması gerekir; o iş Elektrik Arıza Tespiti sayfasında anlatılır. Belirti kaçak akım rölesinin tekrar tekrar düşmesiyse aranan şey bir hattın yalıtım kaybıdır ve o çalışma Elektrik Kaçağı Bulma sayfasının konusudur. Her iki arama da bu sayfayla aynı ziyarette birleşebilir: kaynak ölçümle bulunur, onay verilirse onarım hemen ardından yapılır. Ayrım şudur: arama "nerede" sorusunu, tamir "ne yapılacak" sorusunu karşılar.

Ne zaman gerekir

• Sigorta belirli bir cihaz çalışınca atıyor; hangi devrenin attığı belli ama sebebi giderilmemiş.
• Bağlantı noktasında kararma, kavrulmuş plastik, eriyik iz veya yanık kokusu var.
• Bir lamba anahtar kapalıyken sönük parlıyor, titriyor ya da sürekli yanıyor.
• İki noktadan kumandalı hat düzgün çalışmıyor; bir uçtan yakılan lamba diğer uçtan sönmüyor.
• Buat kapağı açıldığında burularak ve bantlanarak yapılmış, gevşemiş ekler görülüyor.
• Panoda gevşemiş bir klemens, ısınan bir otomat ya da hangi devrenin nereyi beslediği belli olmayan bir düzen var.
• Şofben, ısıtıcı ya da ankastre fırın gibi sabit bir cihaz bağlanacak; hattın bu yüke yetip yetmediği bilinmiyor.
• Su kaçağı, sıva ıslanması veya su basması sonrası bir bölümdeki tesisat kontrol edilmeden kullanılıyor.
• Uzatma kablosu ve çoklu priz zinciriyle çözülmüş bir düzen var; kalıcı bir bağlantı gerekiyor.

Belirti bir prizde ya da anahtarda başlıyorsa Priz ve Anahtar Değişimi, tavandaki armatür noktasındaysa Avize ve Armatür Montajı, duvarın içindeki hattın kendisindeyse Elektrik Tesisatı Tamiri sayfası doğru adrestir. Yanık kokusu ya da çarpılma hissi hangi sayfaya denk gelirse gelsin bekletilmez: o devrenin sigortası indirilir, indirilmiş bırakılır ve öyle aranır.

Kapsam

• Vaviyen ve komütatör bağlantıları. İki noktadan kumandalı hatların kurulması, sonradan yapılmış hatalı bağlantıların düzeltilmesi.
• Buat bağlantılarının yenilenmesi. Burma ve bantlı ekler sökülür, klemens ya da uygun bağlantı elemanıyla yeniden yapılır; buat kapağı erişilebilir bırakılır.
• Isınan bağlantıların onarımı. Kararmış klemens, gevşemiş vida ya da yanmaya başlamış otomat, ölçümle ve gerekirse termal kamerayla doğrulandıktan sonra değiştirilir.
• Otomat, kaçak akım rölesi ve pano içi bağlantı onarımı. Kesitin üstünde kalmış otomatın uygun olanla değiştirilmesi, gevşemiş bara ve klemens bağlantılarının sıkılması, devrenin etiketlenmesi.
• Aydınlatma devresi arızaları. Sürekli yanan, titreyen ya da anahtar kapalıyken sönük parlayan hatların düzeltilmesi; anahtarın fazı değil nötrü kestiği hatalı bağlantıların çevrilmesi.
• Islanmış tesisat bölümünün kontrolü. Etkilenen hattın kurumadan enerjilendirilmemesi, izolasyon direncinin ölçülmesi, gerekiyorsa buat ve bağlantı elemanlarının değişimi.
• Sabit cihaz bağlantısı. Şofben, ısıtıcı, ankastre fırın gibi yüklerin uygun kesit, uygun klemens ve topraklamayla bağlanması; hattın bu yüke yetmediği durumun yazılı bildirilmesi.
• Onarım sonrası ölçüm. Kutup düzeni, toprak sürekliliği, gerektiğinde hattın izolasyon direnci ve kaçak akım rölesinin açma davranışı ölçülür; değerler yazılı bırakılır.

Kapsam dışı

Aşağıdaki ilk üç madde yapmadığımız işler değil, bu sayfada anlatılmayan işlerdir; her biri kendi sayfasında ayrıntısıyla yazıldı ve talep buradan oraya yönlendirilir.

• Priz ve anahtarın kendisinde biten iş: ısınan, kararan, gevşemiş ya da kırılmış malzemenin değişimi, kasa yenilemesi, toprak ucunun ve fiş kavrama yaylarının kontrolü. Priz ve Anahtar Değişimi sayfasında anlatılır.
• Avize, aplik, spot ve sarkıt montajı: tavandan çıkan uçların ölçümle ayrılması, taşıyıcının tavan tipine göre seçilmesi, ağırlığın aktarılması. Avize ve Armatür Montajı sayfasında anlatılır.
• Sıva altındaki hattın onarımı: kopmuş ya da yalıtımını yitirmiş bölümün güzergâh mantığı ve ölçümle daraltılması, buattan buata yenilenmesi ya da yeni güzergâh açılması. Elektrik Tesisatı Tamiri sayfasında anlatılır.
• Cihazın kendi iç arızası — beyaz eşya, klima, kombi kartı, televizyon ya da armatürün kendi elektroniği. Tesisatın suçsuz olduğunu ölçümle gösterir, yetkili servise yönlendiririz.
• Sayaç, sayaç mührü ve sayaç öncesi şebeke tarafı. Dağıtım şirketinin sorumluluğundadır; arıza oradaysa tespit edip bildiririz.
• Bina ana panosu, kolon hattı ve ortak alan tesisatı. Bina yönetimi ve kat malikleri kararı gerektirir, daire içi onarım kapsamında yapılmaz.
• Belgelendirilmiş periyodik kontrol raporu. Onarımda yapılan ölçümler işin doğrulanması içindir; mevzuatın öngördüğü, yetkili kuruluşça düzenlenen kontrol raporunun yerine geçmez.

Süreç

1. Belirtinin ve devrenin belirlenmesi. Arıza hangi cihazla, hangi saatte ve ne sıklıkla ortaya çıkıyor, hangi otomat besliyor. Bu adım hem açılacak nokta sayısını azaltır hem de işin bu sayfada mı, yoksa priz, armatür ya da hat sayfalarından birinde mi olduğunu ortaya koyar.
2. Enerjinin kesilmesi ve kesikliğin doğrulanması. İlgili otomat indirilir, kapalı kaldığı işaretlenerek güvence altına alınır ve çalışılacak noktada gerilimin gerçekten olmadığı ölçü aletiyle doğrulanır; kontrol kalemine bakmak yeterli sayılmaz. Bir buatta birden fazla devrenin geçmesi olağandır, komşu devre hâlâ enerjili olabilir — bu yüzden her iletken ayrı ayrı ölçülür. Panoda çalışılıyorsa ana şalter açık olsa da giriş klemensleri ve sayaçtan gelen uçlar enerjili kalır. Tesiste jeneratör, kesintisiz güç kaynağı ya da çatı güneş sistemi varsa geri besleme ihtimali ayrıca ortadan kaldırılır.
3. Bağlantının açılması ve incelenmesi. Kararma, kavrulma, kesit uyumsuzluğu, gevşek klemens ve eksik toprak ucu bu adımda görülür ve fotoğraflanır.
4. Onarım. Malzeme değiştirilir ya da bağlantı yeniden yapılır; uç hazırlığı, yüksük kullanımı ve sıkma, malzemenin kendi gerektirdiği biçimde uygulanır.
5. Ölçüm ve enerjilendirme. Enerji verilmeden önce süreklilik ve kutup kontrolü yapılır; enerji verildikten sonra bağlantı yük altında kontrol edilir.
6. Kalanların bildirilmesi. Onarım sırasında görülen ama kapsamda olmayan eksikler — topraksız hat, yetersiz kesit, dolmuş pano — yazılı olarak iletilir. Başka bir sayfanın konusuna giren bir iş çıkmışsa hangi sayfa olduğu da söylenir. Onarım bir eksiği kapatır, tesisatı yenilemez.

Fiyatı etkileyen faktörler

• Onarılacak nokta sayısı ve hepsinin aynı ziyarette yapılıp yapılamayacağı.
• Arızanın konumunun belli olup olmadığı; belli değilse önce arıza tespiti yapılır ve harcanan süre buna göre uzar.
• Buat, pano ve asma tavan içindeki bağlantı noktalarına erişim; erişim için sökme, açma ve yeniden kapatma gerekip gerekmediği.
• Değişecek malzemenin sınıfı: otomat ve kaçak akım rölesi tercihi, klemens ve bağlantı elemanı türü.
• Onarımın hattın kendisine taşınması. Erişilebilir bir noktadaki bağlantıyı yenilemekle sıva altındaki bir bölümü onarmak aynı iş değildir; ikincisi Elektrik Tesisatı Tamiri kapsamında ayrıca konuşulur.
• Yüksek tavan, merdiven ya da seyyar platform ihtiyacı.
• Çağrının mesai içinde mi, dışında mı olduğu.

Güvenlik ve yönetmelik

Küçük onarımın asıl riski, işin küçük görünmesidir. Bir buat kapağını enerjiliyken açmak fiilen mümkündür ve bu yüzden yapılır; oysa kutu içinde nötr ile toprağın karışmış olması, uçtaki çıplak bakırın metal bir yüzeye değmesi ya da elin ıslak olması bu işi tehlikeli hâle getirmeye yeter. Kaçak akım rölesinin varlığı da bunu güvenli kılmaz: röle akımın toprağa kaçtığını görerek açar, faz ile nötre aynı anda temas eden bir kişide akım toprağa gitmediği için açmayabilir. Onarım işlerini enerjiyi keserek yaparız; enerjili çalışma bir usul olarak benimsenmez.

Konut tesisatlarında topraklama ve 30 mA'lik kaçak akım koruması, Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği kapsamında zorunludur. Onarım sırasında toprak iletkeni bulunmayan bir hat çıkarsa bu yazılı olarak bildirilir; o hattın ucuna üç uçlu bir bağlantı noktası koymak, olmayan bir korumanın görüntüsünü verdiği için tercih edilmez. Banyo ve duş gibi ıslak hacimlerde bağlantı noktalarının ve armatürlerin küvete ve duşa olan uzaklığa göre tanımlanmış bölge kurallarına ve o bölge için istenen koruma sınıfına uyması gerekir; bir nokta, yeri uygun olmadığı için bulunduğu yerde kalmayabilir.

Değiştirilen bir otomatın anma akımı, o hattaki iletkenin kesitine göre seçilir; cihazın gücüne göre değil. Yanmış bir malzemenin aynısıyla değiştirilmesi de sebebi ortadan kaldırmaz — bir klemens ısındıysa ya bağlantı gevşektir ya da o hat taşıyabileceğinden fazlasını taşımaktadır, ikisi de değişimden sonra ölçülerek ayırt edilir. İş yerlerinde elektrik tesisatı ve panolar ayrıca İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği kapsamında dönemsel kontrole tabidir; bu kontrol iş yerleri içindir, konutları kapsamaz ve tek tek yapılan onarımların yerini tutmaz, onarım da bu kontrolün yerini tutmaz.