Priz ve Anahtar Değişimi

Priz ve anahtar, tesisatın elle dokunulan yüzüdür. Duvarın içindeki hiçbir parçaya ömrü boyunca dokunulmazken, bir prize gün içinde defalarca fiş takılır, bir anahtara defalarca basılır. Bu yüzden yıpranma tesisatın en çok bu iki noktasında görünür hâle gelir — ve görünen şey çoğu zaman plastiğin kendisi değil, arkasındaki bağlantının durumudur.

Isınmanın mekanizması iki ayrı yerde başlar. Birincisi arka taraftır: klemens vidası gevşediğinde iletken ile klemens arasında küçük bir temas direnci doğar, akım geçtikçe o noktada ısı üretilir, ısı bakırı oksitler ve plastiği yumuşatır, ikisi de temas direncini biraz daha büyütür. Döngü kendini besler, prizin kapağı önce ılınır, sonra sararır, sonunda kararır. İkincisi ön taraftır: prizin fiş uçlarını kavrayan yayları yıllar içinde açılır, fiş gevşek oturur, temas alanı küçülür ve ısı bu kez fiş uçlarında ortaya çıkar. Fiş takılıp çıkarılırken çıkan kıvılcım da yüzeyi yiyerek aynı yönde ilerletir. Prizin çalışmaya devam etmesi bu sürecin durduğunu göstermez; ısınma zaten çalışırken olur.

Anahtar tarafında yıpranma kontak yüzeyindedir. Kontaklar her açma kapamada çok kısa süreli bir ark üretir; yüzey zamanla yenir, kararır ve kontak yayının basıncı düştükçe direnç büyür. Belirtileri tanıdıktır: basınca çıt sesinden fazlasını yapan, cızırdayan, bazen yakıp bazen yakmayan, düğmesi ılık duran bir anahtar. Bunlar mekanizmanın ömrünü tamamladığını gösterir ve mekanizma değişerek çözülür — ama değişimden önce arkadaki klemenslerin de aynı yıpranmayı yaşayıp yaşamadığına bakılır, çünkü ikisi aynı belirtiyi verir.

Bu sayfa, priz ve anahtarın kendisinde biten işi anlatır. Belirti tek bir noktada değilse — birden çok priz aynı anda ısınıyor, sigorta atıyor, kaçak akım rölesi düşüyorsa — sorun malzemede değil hattadır ve önce kaynağın ölçümle bulunması gerekir. Duvarın içindeki hattın onarımı Elektrik Tesisatı Tamiri, toprak iletkeni hiç çekilmemiş ya da kesiti bugünkü yüke yetmeyen bir tesisatın baştan kurulması ise Elektrik Tesisatı Yenileme kapsamındadır. Ayrım kısaca şudur: malzeme yıprandıysa değişim, hat hasarlıysa hat onarımı, hat yetersizse yenileme.

Ne zaman gerekir

• Priz kapağı ılık ya da sıcak; yüzeyi sararmış, kararmış, üzerinde eriyik iz veya is var.
• Fiş prize gevşek oturuyor, kendi ağırlığıyla düşüyor; fişi oynatınca cihaz gidip geliyor.
• Anahtar basılırken cızırdıyor, içinden kıvılcım görünüyor, boşta kalıyor ya da lambayı bazen yakıp bazen yakmıyor.
• Priz veya anahtar kasadan kurtulmuş; duvarda dönüyor, fiş çekilirken yerinden çıkıyor.
• Duvardan iki iletken çıkıyor ve priz topraksız; ya da üç uçlu priz takılı ama arkasında toprak iletkeni olup olmadığı bilinmiyor.
• Evde küçük çocuk var; mevcut prizlerde koruma panjuru bulunmuyor.
• Banyo, mutfak tezgâhı, balkon, garaj ya da bahçe gibi ıslak ve nemli konumlarda kapaksız, koruma sınıfı uygun olmayan malzeme kullanılıyor.
• Elektrikli ocak, ısıtıcı, kurutucu ya da su ısıtıcısı gibi yüksek güçlü bir cihaz sıradan bir prizden besleniyor ve o priz ısınıyor.
• Aynı çerçevedeki ikili ya da üçlü gruba birden fazla yüksek güçlü cihaz bağlanmış durumda.
• Anahtar–priz serisi karışmış: farklı marka, farklı renk ve kırık çerçeveler yan yana; tadilat sonrası bütünlük isteniyor.

Kapsam

• Değişim öncesi ölçüm. Hattın gerilimi, faz ile nötrün yerleri ve toprak ucunun durumu kontrol edilir. Prizdeki toprak tırnağının varlığı orada bir koruma bulunduğunu göstermez; doğrulama koruma iletkeninin sürekliliğinin ölçülmesiyle yapılır — enerji kesilmiş devrede, priz noktasındaki toprak ucu ile pano toprak barası arasındaki direnç düşük dirençli süreklilik ölçümüyle okunur. Kasa içinde nötre köprülenmiş bir toprak ucu bu ölçümde de sağlam görünebilir: nötr ile koruma iletkeninin besleme noktasında birleştiği sistemlerde köprü, panoya kadar olan yolu nötr üzerinden tamamlar ve ölçüm düşük direnç okur. Köprüyü ayırt etmek için devrenin nötrü panoda ortak baradan ayrılır ve prizde toprak ile nötr uçları arasına ayrıca bakılır. Köprü varsa iki uç arasında yok denecek kadar küçük bir direnç okunur, köprü yoksa devre açık kalır. Prize takılan test soketi bu ayrımı yapamaz: köprülenmiş bir prizde soket sağlam gösterir ve soketin kaçak akım test düğmesi de akımı nötr üzerinden geri gönderdiği için röleyi açtırmaz.
• Isınmanın kaynağının ayrıştırılması. Isı arka klemensten mi geliyor, prizin fiş yaylarından mı, yoksa o hatta binmiş yükten mi — ilk ikisi malzemenin yenilenmesi ve bağlantının düzgün yapılmasıyla kapanır, üçüncüsü kapanmaz ve yeni malzemeyi de aynı yola sokar.
• İletken ucunun yeniden hazırlanması. Kararmış ve kavrulmuş uç, sağlam bakır görünene kadar geriden kesilir; uzunluk yetmiyorsa hattın erişilebilir bir noktada uygun bir kutu içinde eklenmesi gündeme gelir. Çok telli iletkende yüksük kullanılır.
• Klemens bağlantısı. Vidalı klemenste malzemenin kendi istediği sıkma uygulanır; yaylı ve soketli klemensli ürünlerde soyma boyu üreticinin verdiği ölçüde tutulur. Alüminyum iletkenli eski hatlarda bağlantı, o iletkene uygun klemensle yapılır — bakır için üretilmiş bir klemense alüminyum uç sıkmak gevşemeyi ve ısınmayı hızlandırır.
• Kasa kontrolü, derinliği ve sabitleme. Kırılmış, dönen ya da yanmış sıva altı kasa değiştirilir. Derinlik de burada değerlendirilir: arkası dolu bir malzeme takılacaksa iletkenlerin kıvrılabileceği boşluk gerekir, sıkışan iletken hem klemensi zorlar hem yalıtımı ezilir — böyle bir durumda mekanizma zorla itilmez, kasa derin olanla değiştirilir. Mekanizma da öncelikle kasa vidalarına tutturulur; yalnızca yan tırnaklara bırakılan bir priz, fiş her çekilişinde biraz daha gevşer.
• Topraklı prize geçiş. Toprak iletkeninin gerçekten var olup olmadığı, yukarıdaki süreklilik ölçümüyle belirlenir. Varsa priz topraklı olarak bağlanır; yoksa o iletkenin nereden taşınabileceği söylenir ve durum yazılı bırakılır. Arkasında koruma iletkeni bulunmayan bir noktaya topraklı priz takmak, olmayan bir korumayı varmış gibi gösterdiği için tercih edilmez.
• Çocuk korumalı priz seçimi. Koruma panjuru, deliklerden yalnızca birine giren bir cismi mekanik olarak durduran ve prizin kendi gövdesinin içinde bulunan bir düzendir; sonradan takılan plastik tıpalarla aynı şey değildir. Çocuğun bulunduğu hacimlerde panjurlu ürün önerilir.
• Islak ve nemli hacimde malzeme. Koruma derecesi konuma göre seçilir, kapaklı ürün kullanılır ve küvet–duş çevresinde tanımlı bölge kurallarına uyulur. Bir priz, konumu uygun olmadığı için istenen yere takılamayabilir; bu durumda alternatif bir yer önerilir.
• Anahtar tipinin doğru kurulması. Adi anahtar, aynı grubu iki ayrı noktadan kumanda eden vaviyen, aynı noktadan iki lamba grubunu ayrı ayrı yakan komütatör ve ikiden çok noktalı düzenlerde ara anahtar; hepsinde anahtarın faz iletkenini kesecek biçimde bağlanması. Nötrü kesen hatalı bir bağlantı bulunursa çevrilir.
• Grup montajı ve yük dağılımı. İkili ve üçlü priz grupları çoğunlukla bir besleme ucundan beslenip kendi aralarında köprülenir. Sınırı belirleyen priz sayısı değil, gelen iletkenin kesiti, o hattı koruyan otomat ve köprü bağlantısının anma akımıdır: üç prize takılan üç yüksek güçlü cihazın toplam akımı ilk prizin geçiş klemensinden akar ve ısınma önce orada başlar. Böyle bir kullanım varsa ayrı hat önerilir.
• Seri ve çerçeve uyumu. Mekanizma ile çerçeve aynı serinin parçalarıdır; farklı markaların çerçeveleri birbirinin mekanizmasına genellikle oturmaz. İkili ve üçlü çerçevelerde kasaların merkez aralığı da belirleyicidir, eski kasalar bugünkü aralığa uymayabilir. Kısmi değişimde mevcut serinin hâlâ bulunup bulunmadığına önceden bakılır.
• Değişim sonrası kontrol. Enerji verildikten sonra bağlantı doğruluğu, toprak sürekliliği ve yük altında ısınma kontrol edilir; kaçak akım rölesi bulunan tesisatta rölenin davranışına bakılır. Ölçülen değerler yazılı bırakılır.

Kapsam dışı

• Prizden beslenen cihazın kendi arızası; cihazın fişi, kablosu ve iç elektroniği. Tesisatın suçsuz olduğunu ölçümle gösterir, yetkili servise yönlendiririz.
• Hattın kendisine yapılan iş. Kavrulmuş uç geriden kesildikten sonra hattın erişilebilir bir noktada eklenmesi ya da bir bölümünün onarılması gerekiyorsa bu Elektrik Tesisatı Tamiri kapsamına, kesit bugünkü yüke yetmiyorsa veya toprak iletkeni hiç çekilmemişse Elektrik Tesisatı Yenileme kapsamına girer. İkisi de malzeme değişiminin devamı değil, ayrı bir iştir.
• Pano tarafındaki işler: devre ayırma, otomat ekleme, kaçak akım rölesi montajı. Priz değişimi sırasında pano tarafında bir eksik görülürse yazılı bildirilir, ayrı bir iş olarak değerlendirilir.
• Uzatma kablosu, çoklu priz ve seyyar grup priz gibi taşınabilir ürünlerin onarımı. Bunlar sabit tesisatın parçası değil, kendi standardına göre üretilmiş cihazlardır; hasarlı olan onarılmaz, değiştirilir.
• Mutfak dolabı, gömme dolap, tezgâh ve mobilyanın sökülüp yeniden takılması. Priz bunların arkasında kalıyorsa erişimin nasıl sağlanacağı işten önce kararlaştırılır.

Süreç

1. Belirtinin ve devrenin belirlenmesi. Isınma hangi cihaz çalışırken başlıyor, hangi otomat besliyor, aynı hatta başka hangi noktalar var. Bu adım, açılacak nokta sayısını baştan azaltır.
2. Enerjinin kesilmesi ve kesikliğin doğrulanması. İlgili otomat indirilir, kapalı kaldığı işaretlenerek güvence altına alınır ve çalışılacak noktada gerilimin gerçekten olmadığı ölçü aletiyle doğrulanır — kontrol kalemine bakmak yeterli sayılmaz. Bir priz kasasından komşu bir devrenin köprü hâlinde geçmesi olağandır, o iletkenler ayrı bir otomata bağlı olabilir; bu yüzden kasadaki her iletken tek tek ölçülür. Anahtar kasasında ayrıca şu ihtimal vardır: anahtar nötrü kesecek biçimde bağlanmışsa devre kapalı görünürken uçlar faz potansiyelinde kalabilir. Tesiste jeneratör, kesintisiz güç kaynağı ya da çatı güneş sistemi varsa geri besleme ihtimali ayrıca ortadan kaldırılır.
3. Sökme ve bağlantının incelenmesi. Kararma, kavrulma, eriyik plastik, gevşek vida, eksik toprak ucu, yetersiz kesit ve kasanın durumu bu adımda görülür ve fotoğraflanır.
4. Kasa ve uç hazırlığı. Gerekiyorsa kasa yenilenir, hasarlı iletken uçları sağlam bakıra kadar kısaltılır, yüksük ve klemens seçimi malzemeye göre yapılır.
5. Montaj. Klemensler bağlanır, mekanizma kasaya vidayla sabitlenir, çerçeve takılır ve düzlemi kontrol edilir.
6. Ölçüm ve enerjilendirme. Enerji verilmeden önce süreklilik ve kutup kontrolü, enerji verildikten sonra yük altında ısınma ve bağlantı kontrolü yapılır; gerekirse ısınan noktalar termal olarak da doğrulanır.
7. Kalanların bildirilmesi. Değişim sırasında görülen ama kapsam dışında kalan eksikler — topraksız hat, yetersiz kesit, dolmuş pano, aynı hatta binmiş yük — yazılı olarak iletilir. Malzeme değişimi bir noktayı düzeltir, hattın kendisini yenilemez.

Fiyatı etkileyen faktörler

• Değişecek nokta sayısı ve hepsinin aynı ziyarette yapılıp yapılamayacağı.
• Malzemenin sınıfı ve işlevi: seri tercihi, çerçeve tipi, koruma panjurlu priz, kapaklı ürün, USB çıkışlı priz, dimmer ya da sensörlü anahtar.
• Sıva altı kasanın yenilenmesinin gerekip gerekmediği. Kasa değişimi kırım, kapatma ve yüzey düzeltme ister; bunların kapsama dahil olup olmayacağı önceden kararlaştırılır.
• Isınmadan hasar görmüş iletkenin ne kadar geriden sağlam bakıra ulaştığı. Uç kısaldığında hattın erişilebilir bir noktada eklenmesi gerekebilir ve bu ayrı bir iştir.
• Toprak iletkeninin bulunup bulunmadığı; bulunmuyorsa o noktaya taşınmasının istenip istenmediği.
• Islak hacimde ya da dış mekânda koruma dereceli malzeme gerekmesi.
• Kısmi değişimde mevcut serinin bulunabilirliği. Üretimden kalkmış bir seride görsel bütünlük için grubun tamamının değişmesi gündeme gelebilir.
• Çağrının mesai içinde mi, dışında mı olduğu.

Güvenlik ve yönetmelik

Bu işin riski, göründüğünden küçük olmasıdır. Sıva altı kasa dar bir hacimdir; içindeki iletkenler serttir, kısadır ve mekanizma yerine itilirken kıvrılır. Bu koşullarda enerjili çalışmak, çıplak bakırın komşu bir uca ya da toprak klemensine değmesi için gereken her şeyi bir arada sunar. Kaçak akım rölesinin bulunması bu işi güvenli hâle getirmez: röle akımın devre dışına kaçtığını görerek açar, faz ile nötre aynı anda temas eden bir kişide böyle bir fark oluşmayabilir. Bu yüzden değişim işleri enerji kesilerek yapılır ve kesikliğin doğrulanması işin bir adımı olarak sayılır, alışkanlığa bırakılmaz.

Topraklama tarafında bağlayıcı olan kural nettir: Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği'ne göre topraklama kontağı bulunan prizler, koruma iletkenine bağlanmadan kullanılmaz. Bunun pratikteki karşılığı şudur — topraksız bir noktaya topraklı priz takmak, o noktayı topraklı yapmaz, yalnızca kullanıcıya korunduğunu düşündürür. Arkasında koruma iletkeni bulunmayan bir prizde cihaz gövdesine kaçan faz gövdede kalır; kaçak akım rölesi de bu durumda ancak biri gövdeye dokunup akıma kendi vücuduyla yol açtığında devreye girer. Röle bu hâliyle de hayat kurtarır, ama toprak iletkeninin yerine geçmez. Toprak ucunun kasa içinde nötre köprülenmesi ise ayrıca sakıncalıdır ve ölçümde bulunduğunda düzeltilmesi gereken bir hata olarak işaretlenir. Toprak hattının durumu tesisatın tamamı için merak ediliyorsa bunun kendi ölçümü vardır; Topraklama Ölçümü ve Süreklilik Kontrolü sayfasında anlatılır.

Malzeme seçiminde iki nokta belirleyicidir: ürünün kendisi ve konulacağı yer. Birincisinde ölçüt şudur: iç tesisatta kullanılan prizler ve anahtarlar ilgili TS standartlarına göre üretilmiş olmalı, üzerlerinde anma akımı ile anma gerilimi okunabilir durumda bulunmalıdır. Prizler ve fişler için TS EN 60884 serisi, sabit tesisat anahtarları için TS EN 60669 serisi bu ürünlerin gereklerini tanımlar. Yönetmelik ayrıca iç tesislerde kullanılacak fiş ve prizler için asgari bir anma akımı tanımlar ve belirli bir cihaz için ayrılan prizlerde bu değeri daha yüksek tutar. Priz seçimi bu nedenle cihazın etiketine bakılarak yapılmaz; prizin anma akımı, o noktayı besleyen iletkenin kesiti ve hattı koruyan otomatla birlikte değerlendirilir. İkincisi konumdur: ıslak ve nemli hacimlerde malzemenin koruma derecesi, mahfazalarla sağlanan koruma derecelerini tanımlayan TS EN 60529'daki IP kodu ile gösterilir ve küvet ile duşa olan uzaklığa göre tanımlanmış bölgelerde hangi ürünün kullanılabileceği ayrıca kurala bağlıdır. Koruma derecesi yüksek bir ürün seçmek, kullanılması yasaklanmış bir konumu kullanılabilir hâle getirmez.