Sigorta kutusu, evin elektriğinin tek kontrol noktasıdır: bir arıza çıktığında ilk bakılan, bir tadilat yapılırken ilk kapatılan yer. Buna rağmen çoğu dairede yıllarca hiç açılmamış bir kapağın arkasında durur.
Eski kutuların ortak hikâyesi bellidir. Buşonlu sigorta attıkça yenisi bulunamaz, içine tel sarılır. Yeni bir cihaz eklendikçe yan tarafa bir otomat daha sıkıştırılır. Nötrler bir yerde birbirine burularak birleştirilir. Sonunda kimsenin hangi sigortanın nereyi beslediğini bilmediği, kapağı zor kapanan bir kutu kalır.
Değişim, bu kutuyu düzenli bir panoya çevirir: enerjiyi tek hamlede kesen bir ana şalter, insanı koruyan bir kaçak akım rölesi ve her biri kendi kablosunun kesitine göre seçilmiş, etiketlenmiş devre otomatları.
Ne zaman gerekir
- Panoda porselen buşonlu sigorta var ya da buşonların içinde tel görünüyor.
- Sigorta gövdesi veya kapağı ısınıyor, sararmış, kararmış, plastikte erime izi var.
- Kutuda yalnızca sigortalar var; enerjiyi tek hamlede kesecek bir ana şalter de, hayat koruma rölesi de bulunmuyor.
- Boş modül yeri kalmadı; yeni bir devre eklemek için mevcut bir hatta paralel bağlantı yapılıyor.
- Kablolar panoya klemenssiz giriyor; ayrı bir nötr ve toprak barası yok.
- Pano ahşap bir tabla üzerinde, kapağı kırık ya da hiç yok; enerjili parçalara elle erişilebiliyor.
- Otomatlar farklı markalardan ve gelişigüzel amperlerden oluşuyor.
- Hangi sigortanın hangi odayı beslediği bilinmiyor; arıza aramak sigortaları tek tek indirmekle geçiyor.
- Sayaç değişimi, güç artırımı ya da kombi–klima gibi yeni bir sabit yük planlanıyor.
Kapsam
- Mevcut panonun, besleme kablosunun kesitinin ve abone gücünün ölçülüp kaydedilmesi.
- Devre envanteri: her sigortanın hangi hattı beslediğinin tek tek belirlenmesi ve işaretlenmesi.
- Ana kesicinin abone gücüne ve besleme kesitine göre seçimi.
- Sıva altı gömme ya da sıva üstü, yeterli modül yedeği olan tablo montajı; nemli konumlarda uygun koruma sınıfı.
- 30 mA kaçak akım rölesi ve devre gruplarının bu röleye dağıtımı.
- Devre otomatlarının iletken kesitine göre seçimi; motor ve yüksek anlık akım çeken yükler için karakteristik ayrımı.
- Nötr ve toprak baralarının ayrılması, iletkenlere yüksük veya pabuç takılması, klemenslerin belirtilen torkla sıkılması.
- Kapak içine devre listesi, priz–aydınlatma–mutfak ayrımının yazılı hâli.
- İstenirse aşırı gerilim koruma cihazı eklenmesi ve neyi koruyup neyi korumadığının anlatılması.
- Ölçüm: kaçak akım rölesinin açma akımı ve süresi, faz–nötr–toprak bağlantı doğruluğu, trifazede faz sırası ve fazlar arası yük dengesi.
- Buzdolabı gibi kesintiye duyarlı yükler için çalışma sırasında geçici besleme planı.
Kapsam dışı
- Panonun arkasındaki tesisatın kendisi. Topraklaması olmayan ya da yalıtımı zayıflamış bir hat, pano yenilendi diye düzelmez. Ölçümde böyle bir hat çıkarsa hangi devre olduğunu söyler, ayrı bir iş olarak değerlendiririz.
- Bina ana panosu, kolon hattı ve sayaç panosu. Apartman ortak alanıdır; bina yönetimi ve kat malikleri kararı gerekir.
- Sayaç, sayaç mührü ve sayaç öncesi her şey. Dağıtım şirketinin sorumluluğundadır; müdahale edilmez.
- Mutfak dolabı, gömme dolap gibi panonun önünü kapatan mobilyanın sökülüp yeniden takılması.
Süreç
- Devrelerin çıkarılması. Sigortalar tek tek indirilerek hangi hattın kesildiği belirlenir ve etiketlenir. Bu adım atlanırsa yeni panoda da hangi otomatın neyi beslediği bilinmez.
- Kesit ve yük kontrolü. Her hattın iletken kesiti ölçülür; otomat seçimi buna göre yapılır.
- Malzeme seçimi ve yazılı teklif. Modül sayısı, röle adedi ve tablo tipi kararlaştırılır.
- Enerji kesme ve söküm. Eski kutu kaldırılır, besleme uçları güvene alınır.
- Yeni tablonun montajı ve kablo düzeni. İletkenler boy verilerek, çekme kuvveti klemense binmeyecek şekilde bağlanır.
- Test ve devreye alma. Röle test cihazıyla ölçülür; test butonu tek başına yeterli kabul edilmez.
- Etiketleme ve teslim. Devre listesi kapak içine yerleştirilir, ölçüm değerleri yazılı bırakılır.
Fiyatı etkileyen faktörler
- Devre sayısı ve buna bağlı pano modül genişliği.
- Tesisatın monofaze mi trifaze mi olduğu; trifazede kesici ve röle dört kutupludur.
- Sıva altına gömülecekse duvarda niş açılması, sıva üstü ise kablo geçişlerinin düzenlenmesi.
- Besleme kablosunun yenilenmesi ya da uzatılması gerekip gerekmediği.
- Kaçak akım rölesi adedi. Tek röle en ucuz çözümdür; devreleri iki üç gruba ayırmak maliyeti artırır ama bir arızada evin tamamının kararmasını önler.
- Aşırı gerilim koruması, ayrı sayaç veya enerji izleme eklenip eklenmeyeceği.
- Kesintinin mesai saatleri içinde mi yapılacağı — iş yerlerinde çoğu zaman değildir.
Güvenlik ve yönetmelik
Buşon içine tel sarmak, sigortanın var oluş sebebini ortadan kaldırır. Sigortanın görevi, kablonun taşıyabileceği akımın üstünde bir yük olduğunda devreyi açmaktır; tel sarıldığında devre açılmaz, kablo ısınmaya devam eder ve arıza sigortada değil duvarın içinde sonlanır.
Otomatik sigortalar ile kaçak akım koruma cihazları, ilgili TS EN standartlarına göre üretilmiş ve üzerinde açma karakteristiği, anma akımı ve kesme kapasitesi okunabilir durumda olmalıdır. Üzerinde bu bilgiler yazmayan malzeme panoya takılmaz. Ev tipi dağıtım panoları da kendi standardına göre imal edilmiş, kapağı kapalıyken enerjili parçaya temas edilemeyen ürünlerdir; ahşap tabla üzerine dizilmiş sigorta grubu bu tanıma girmez.
Konutlarda 30 mA'lik kaçak akım koruması ve topraklama yasal zorunluluktur. Pano yenilenirken topraklama iletkeni panoya kadar geliyor mu, geliyorsa sürekliliği var mı, ölçülerek kontrol edilir.