Kaçak akım rölesi ile sigorta arasındaki fark tam olarak ne?

Sigorta akımın büyüklüğüne bakar, röle akımın nereye gittiğine. Kısa devre olduğunda sigorta açar, röle açmayabilir. Bir insan enerjili bir parçaya dokunduğunda röle açar, sigorta açmaz. İkisi birbirinin alternatifi değildir; panoda ikisi de bulunur.

Röle takarsam elektrik çarpmaz mı?

Çarpar. Röle çarpılmayı engellemez, süresini kısaltır. Vücuttan akım geçmeye başladığı anla enerjinin kesildiği an arasında saliseler vardır; ölümcül olan çoğu zaman akımın kendisi değil, ne kadar süre geçtiğidir. Rölenin yaptığı iş bu süreyi insanın dayanabileceği aralıkta tutmaktır.

Test tuşuna ne sıklıkla basmalıyım? Basınca evin elektriği gidiyor.

Ayda bir yeterlidir. Evet, basınca o rölenin beslediği devreler kesilir — bu yüzden buzdolabının ayrı bir röleye alınması işe yarar. Test tuşu basıldığında röle açmıyorsa cihaz görevini yapmıyordur ve değişmesi gerekir.

Rölem sürekli düşüyor, iptal ettirebilir miyim?

Hayır. Sürekli düşen bir röle çoğu zaman doğru çalışan bir rölenin gerçek bir kaçağı bildirmesidir; devre dışı bırakmak, yangın alarmının pilini çıkarmaya benzer. Yapılacak iş hangi hatta kaçak olduğunu bulmaktır. Bir kısım vakada ise röle doğru ama tipi ortama uygun değildir; bu durumda sorun cihaz değişimiyle çözülür.

Topraklamam yok, röle yine de işe yarar mı?

Kısmen yarar. Topraklaması olmayan bir tesisatta bile, akım bir insanın vücudundan toprağa aktığı anda röle bu farkı görür ve açar. Ama topraklama olsaydı arıza akımı insan yerine toprak iletkeninden akacak, röle kimse dokunmadan önce açacaktı. Yani röle, topraklamanın yerini tutmaz; topraklama yokken son savunma hattı olur. Doğru sıra, ikisini birlikte kurmaktır.

Bütün evi tek röleye bağlasak olmaz mı?

Olur ve yasal olarak yeterlidir. Sakıncası konfor tarafındadır: herhangi bir hattaki tek bir arızada evin tamamı kararır, tatildeyken buzdolabı da durur ve hangi devrenin sebep olduğunu bulmak zorlaşır. Devreleri iki üç gruba ayırmak maliyeti bir miktar artırır, buna karşılık arızayı da ışıksız kalan alanı da sınırlar.

Kaçak Akım Rölesi Montajı

Panodaki otomatik sigortalar tesisatı korur: bir hatta taşıyabileceğinden fazla akım geçtiğinde ya da kısa devre olduğunda devreyi açarlar. İnsanı korumazlar. Bir kişinin ıslak elle bozuk bir cihaza dokunduğunda vücudundan geçen akım, 16 A'lik bir sigortanın fark edeceği büyüklüğün çok altındadır — ama kalp ritmini bozmaya fazlasıyla yeter. Sigorta o an hiçbir şey yapmaz, çünkü kendi ölçütüne göre ortada bir sorun yoktur.

Kaçak akım rölesi başka bir şeye bakar: hatta giden akım ile geri dönen akımın eşit olup olmadığına. Eşit değilse, aradaki fark başka bir yoldan — bir insanın vücudundan, nemli bir duvardan, bozulmuş bir yalıtımdan — toprağa akıyor demektir. Röle bu farkı milisaniyeler içinde görür ve enerjiyi keser. Konutlarda "hayat koruma" denmesinin sebebi budur.

Ne zaman gerekir

Panoda kaçak akım rölesi hiç yok. Eski tesisatların büyük bölümünde yoktur.
Çamaşır makinesine, bulaşık makinesine, kombiye ya da metal musluğa dokununca karıncalanma hissediliyor.
Banyoya, mutfağa ya da terasa yeni bir priz, şofben veya ısıtıcı ekleniyor.
Bahçe aydınlatması, sulama pompası, havuz, garaj veya dış cephe prizi gibi açık alan hatları var.
Şantiyede veya geçici bir kurulumda elektrik kullanılıyor.
Röle takılı ama test tuşuna basıldığında açmıyor.
Panoda yalnızca 300 mA'lik bir röle var. Bu değer yangın riskine karşıdır; can güvenliği için tasarlanmamıştır.
Mevcut röle sık sık düşüyor ve sebebi bulunamıyor — bazı durumlarda arıza değil, rölenin tipi yanlıştır.

Kapsam

Panonun incelenmesi: boş modül sayısı, besleme düzeni, nötrlerin nasıl dağıtıldığı.
Ön ölçüm: hatların izolasyon direnci ve topraklama sürekliliği. Kaçağı olan bir tesisata röle takıldığında röle sürekli açar; bu yüzden montajdan önce ölçmek gerekir.
Devre gruplandırma önerisi: tüm ev tek röleye mi bağlanacak, yoksa ıslak hacimler, genel prizler, aydınlatma ve buzdolabı ayrı gruplara mı ayrılacak.
Doğru tipin seçimi. Rölelerin algıladıkları akım biçimine göre tipleri vardır; çamaşır makinesi, inverterli klima, indüksiyon ocak ve elektronik güç kaynakları doğru akım bileşeni ürettiği için en basit tip bu ortamda güvenilmez. Evde hangi cihazların bulunduğuna bakılarak seçim yapılır.
30 mA can koruma ve 300 mA yangın koruma kademelerinin birlikte kullanıldığı durumlarda seçicilik düzeni.
Montaj ve nötr ayrımı. Her rölenin kendi nötrü ayrı taşınır; nötrlerin ortak barada birleştirilmesi rölenin ya hiç açmamasına ya da sebepsiz açmasına yol açar — sahada en sık karşılaşılan bağlantı hatası budur.
Topraklama direncinin ölçülmesi ve röle anma akımıyla birlikte değerlendirilmesi.
Test cihazıyla doğrulama: rölenin gerçekte kaç miliamperde açtığı ve açma süresi ölçülür, değerler yazılı bırakılır.
Kullanıcıya test tuşunun ne işe yaradığının ve ne sıklıkla kullanılması gerektiğinin anlatılması.

Kapsam dışı

Röle takıldıktan sonra sürekli açıyorsa sebebin hat hat aranması ayrı bir çalışmadır; ön ölçümde tespit edilemeyen kesintili kaçaklar için arıza tespiti gerekir.
Kaçağı üreten cihazın onarımı. Hangi cihazın sorumlu olduğunu buluruz; cihazın içine girmek yetkili servisin işidir.
Bina ortak alanındaki ana pano ve kolon koruması. Apartman yönetiminin kararına bağlıdır.
Topraklama tesisatının sıfırdan kurulması. Topraklaması hiç olmayan bir binada bu, kazık ve iletken işi gerektiren ayrı bir yatırımdır; durumu ölçümle ortaya koyar, kapsamı ayrıca konuşuruz.

Süreç

Panonun ve devrelerin görülmesi. Kaç devre var, kaç modül boş, nötrler nereden dağılıyor.
Ön ölçüm. İzolasyon ve topraklama değerleri alınır. Sınırın altında bir hat varsa önce o düzeltilir; aksi hâlde yeni röle daha ilk gün itibarsızlaşır.
Gruplandırmanın kararlaştırılması. Bütçe ve pano yeri elverdiği ölçüde devreleri bölmeyi öneririz; sebebini aşağıda açıklıyoruz.
Montaj. Röle, ana kesicinin çıkışına ve koruyacağı devrelerin önüne yerleştirilir; nötrler ayrılır.
Doğrulama. Test cihazıyla açma akımı ve süresi ölçülür, ölçüm değerleri kayda geçer.
Devir. Test tuşu birlikte denenir, hangi devrelerin hangi röleye bağlı olduğu etiketten gösterilir.

Fiyatı etkileyen faktörler

Takılacak röle sayısı. Tek röleli çözüm en düşük maliyetlidir.
Rölenin tipi. Algılama tipi ilerledikçe cihaz fiyatı belirgin biçimde artar; gereksiz üst tip önerilmez, gereken tip de fiyat kaygısıyla düşürülmez.
Monofaze mi trifaze mi olduğu — iki kutuplu ve dört kutuplu cihazların fiyatı farklıdır.
Panoda yer olup olmaması. Modül yeri yoksa tablo büyütülür ya da ek tablo konur.
Devrelerin gruplara ayrılması için gereken işçilik; nötrlerin tek tek ayrıştırılması zaman alır.
Ön ölçümde çıkan bir kaçağın giderilmesi gerekiyorsa o onarımın kapsamı.

Güvenlik ve yönetmelik

Konutlarda 30 mA'lik kaçak akım koruması ve topraklama zorunludur. 30 mA değeri keyfî bir sayı değildir; insan vücudundan geçen akımın kalıcı hasara yol açtığı eşiğin altında kalacak şekilde belirlenmiştir. Rölenin bir de açma süresi vardır: anma kaçak akımında ve bunun katlarında belirli süreler içinde açması standartla tanımlıdır ve bu süre yalnızca test cihazıyla ölçülerek doğrulanabilir.

Topraklama ile röle birbirinin yerine geçmez, birlikte çalışır. Toprak direnci ile rölenin anma akımının çarpımı, dokunulabilir metal parçalarda tehlikeli bir gerilim oluşmayacak seviyede kalmalıdır. Bu yüzden röle takılırken topraklama direnci de ölçülür.

Panodaki test tuşu, cihazın kendi mekanizmasının çalıştığını gösterir; tesisatın doğru bağlandığını göstermez. Yanlış bağlanmış bir röle test tuşuyla açar ama gerçek bir kaçakta açmayabilir. Montaj sonrası ölçüm bu yüzden isteğe bağlı bir ek değil, işin parçasıdır.