Priz değiştirmek gerçekten bu kadar riskli mi?

İşlemin kendisi karmaşık değil; riskli olan, kapağın arkasında ne bulunacağını önceden bilmemek. Kasanın içinde kararma, boşta bir uç ya da toprak ucuna bağlanmamış bir iletken çıkabilir — bunların üçü de prizin değil hattın sorunudur ve yenisini takmakla çözülmez. Bir de doğrulama sorunu var: etiketsiz bir panoda hangi kolun o prizi kestiğini bilmek, göründüğü kadar kolay değildir.

Sadece kapağı kırıldı, gövdesi sağlam. Kapağı değiştirsem olur mu?

Kapak kırıldıysa asıl soru neden kırıldığıdır. Bir çarpma sonucuysa ve arkasında hiçbir belirti yoksa iş küçüktür. Ama kapağın kırılmasıyla birlikte iletken uçlar elle erişilebilir hâle geldiyse durum Kademe 2'dir ve önce o hattın enerjisi kesilir. Kapağı takmadan önce kasanın içinde is, kararma ya da gevşeklik olup olmadığına bakılması gerekir.

Priz ısınıyor ama sigorta hiç atmıyor. Neden?

Çünkü ikisi farklı şeylere bakar. Sigorta akımın büyüklüğünü ölçer ve eşiği kablonun taşıyabileceğine göre seçilmiştir. Gevşemiş bir bağlantıdaki ısınma ise akımı büyütmez — direnç o küçük noktada arttığı için ısı orada üretilir. Yani sigorta için her şey normaldir. Isınmanın haber verdiği tek şey kokusu, rengi ve sıcaklığıdır.

Elektrikçi çağırmadan önce ne hazırlayabilirim?

Üç şey işi kısaltır: prizin hangi odada olduğu ve o devrede başka neyin çalıştığı, ısınmanın ne zamandır sürdüğü, ve o prize düzenli olarak takılan cihazlar. Panonun fotoğrafı da yardımcı olur — hangi tip koruma olduğu ve kolların etiketli olup olmadığı, gelmeden önce bilinmesi işe yarayan şeylerdir.

Priz Değiştirmek: Nerede Durmalısınız?

Kısa cevap

Bu yazı bir priz değişiminin nasıl yapılacağını anlatmıyor — nerede durulacağını anlatıyor. Kararı belirleyen şey el becerisi değil, kapağın arkasında görülen tablodur. Üç durumda iş orada biter ve devam edilmez: kasanın içinde kararma, is ya da erimiş plastik varsa; koruma iletkeni yoksa ya da nereye gittiği belirsizse; kasa duvarda gevşemiş ve iletken uçlar boşta kalıyorsa. Bunlar görüldüğünde yapılacak şey enerjiyi kesip yetkin bir kişi çağırmaktır. Duman, is, kıvılcım ya da panodan gelen koku veya ses varsa yazının konusu zaten bitmiştir; aşağıdaki merdiven geçerlidir.

Neden olur

Priz, evdeki en çok yorulan bağlantı noktasıdır. Fiş her takılıp çıkarıldığında içerideki yaylı kontaklar bir kez daha açılır. Yıllar içinde bu yaylar ilk günkü baskısını yitirir; temas alanı küçülür, geçiş direnci büyür ve o nokta yük altında ısınmaya başlar.

Isınma bağlantıyı daha da bozar. Isınan metal genleşir, soğuyunca geri çeker; günde birkaç kez yinelenen bu hareket vidanın ya da yayın baskısını her seferinde bir tık azaltır. Sonuç yıllara yayılan sessiz bir kötüleşmedir — priz bozulduğu gün bozulmamıştır, o güne kadar gelmiştir.

Kapağın arkası, prizden çok daha fazlasını anlatır. Kasanın içindeki kararma, tesisatın o noktada bir süredir ısındığını gösterir. Toprak ucuna hiçbir iletkenin bağlı olmaması, o hatta koruma iletkeni çekilmediğini söyler. İkisi de prizin kendisiyle ilgili değildir ve ikisi de priz değiştirilerek çözülmez.

Görünen kusur, çoğu zaman kusurun kendisi değildir. Kararmış bir priz bir sonuçtur; sebebi gevşemiş bir klemens, kesiti yetmeyen bir hat ya da o devreye binen fazla yük olabilir. Yenisini takmak sonucu ortadan kaldırır, sebebi yerinde bırakır.

Ne zaman acil

Aşağıdaki üç kademe bu sitedeki bütün elektrik güvenliği yazılarında aynıdır. Bir belirti yalnızca bir kademede geçer; kademeler birleştirilmez, sıraları değişmez.

Kademe 1 — Yaklaşmayın, terk edin, 112'yi arayın.

Duman, alev, is ya da kıvılcım var.
Koku ya da ses panonun bulunduğu bölgeden geliyor.
Pano kapağının sıcak olduğu fark edilmiş.

Hiçbir şeye dokunulmaz, panoya yaklaşılmaz, herkesle birlikte bina terk edilir, 112 aranır. Pano kapağının sıcak olup olmadığını öğrenmek için panoya yaklaşılmaz; koku ya da ses panodan geliyorsa bu kademe, kapak soğuk olsa da geçerlidir. Kapalı bir muhafazanın içindeki ark, kapağın hemen önündeki mesafeyi de riskli kılar.

Kademe 2 — Enerjiyi kesin, bekletmeyin.

Koku ya da ısınma belirli bir prizde, anahtarda veya buatta toplanıyor; pano temiz ve soğuk.
Çıtırtı, cızırtı ya da ark sesi duyuluyor; ses panodan gelmiyor.
Prize, fişe, anahtara veya bir cihaza dokununca çarpılma hissediliyor.
Su ile elektrik bir arada: priz ıslanmış, üzerine su damlıyor ya da yakınında sızıntı var.

Ana şalter ya da ilgili sigorta indirilir, indirilmiş bırakılır, yetkin kişi çağrılır. Panoya yaklaştığınızda duman, is, kıvılcım, koku ya da cızırtı fark ederseniz şalteri indirmeye çalışmayın; o durum Kademe 1'dir.

Kademe 3 — Bekleyebilir, ama kullanmayın.

Sigorta tekrar tekrar atıyor, başka hiçbir belirti yok.
Işıklar ara ara kırpışıyor.
Tek bir priz çalışmıyor.
Priz ya da anahtar kapağında sararma, kahverengileşme veya erime izi var; şu anda ısınma, koku ve is yok.

O hat ya da priz kullanılmaz, randevu alınır.

Ayrı bir durum — nötr kopması. Işıkların kısılmak yerine parlaması, ampullerin arka arkaya patlaması, birden çok cihazın aynı anda bozulması bu tabloyu düşündürür. Burada tek bir hattın sigortasını indirmek korumaz, çünkü sorun besleme tarafındadır: ana şalter indirilir ve 186 aranır.

Bu yazının belirtileri merdivende nereye düşer? Kapağı kırık ya da gevşek duran, iletken uçlarına elle erişilebilen bir priz Kademe 2'dir: o hattı besleyen koruma — bilinmiyorsa ana şalter — indirilir ve inik bırakılır. Yanık izi, is ya da erimiş plastik kokusu olan bir prizde kademe merdivene göre belirlenir; is Kademe 1'in ölçütüdür. Yalnızca sararma ya da kahverengileşme varsa ve şu anda ısınma, koku ve is yoksa Kademe 3'tür: o priz kullanılmaz, randevu alınır. Bir prizin ne kadar ısındığını anlamak için ona elle dokunmak gerekmez — koku, renk değişimi ve fişin sıcak çıkması zaten yeterli bilgidir.

Ne yapılır

Değiştirme kararından önce sebebi sorun. Priz neden bozuldu — yaşlandı mı, aşırı yüklendi mi, kasanın arkasında bir gevşeklik mi var. Bu soru sorulmadan yapılan değişim, aynı arızayı birkaç ay sonra geri getirir.

Fişin sıcaklığına bakın. Bir prizden çekilen fiş sıcaksa sorun çoğu zaman prizin içindedir. Adaptör ve şarj cihazı gövdesinin ılınması olağandır; prizin kendisinin ısınması değildir.

Aynı prize kaç şey bağlı olduğunu sayın. Çoklu priz üzerinden beslenen ısıtıcı, su ısıtıcısı ya da elektrikli ocak, prizi kapasitesinin üstünde çalıştırır. Bu durumda değiştirilmesi gereken şey priz değil, o yükün beslenme biçimidir.

Kapağın arkasında ne olduğunu bilen kişiye baktırın. Kararma, is, erimiş plastik, boşta duran uç ve toprak ucuna bağlı olmayan bir iletken — bunların hepsi prizin değil hattın bilgisidir ve hattın ne durumda olduğunu ölçüm söyler.

Aynı ziyarette hattı da kontrol ettirin. Bir priz ısınmışsa aynı devredeki diğer noktalarda da benzer bir gevşeklik olması olağandır. Tek noktayı onarıp diğerlerine bakmamak, işi ikinci kez yaptırmak demektir.

Ne yapılmaz

Enerji kesildiği doğrulanmadan kapak açılmaz. Kolun inik olması yeterli değildir; o kolun gerçekten o prizi kestiği doğrulanmalıdır. Etiketsiz bir panoda bu, kolları tek tek deneyerek değil ölçümle yapılır.
Isınan bir prizden fiş çekilmez. Sıcak bir fişi hareket ettirmek, arızanın tam olduğu noktayı elle oynatmaktır. Yapılacak tek işlem enerjiyi kesmektir.
Kararmış bir kasanın içine yeni priz takılmaz. Kararma, o noktada bir süredir ısı olduğunu gösterir; sebebi bulunmadan yenisini takmak aynı sonucu geri getirir.
Toprak ucu boş bırakılarak topraklı priz takılmaz. Topraklı görünen ama arkasında iletken olmayan bir priz, olmayan bir korumaya güven verir — hiç olmamasından daha tehlikelidir.
Toprak ucu nötre bağlanmaz. Bu düzenleme prize takılan basit test fişini kandırır; nötr tarafında bir kopma olduğunda cihaz gövdelerini gerilim altında bırakır.
Islak hacimlerde priz yeri kendi başına değiştirilmez. Banyoda ve duş çevresinde prizin nerede durabileceği ayrı bir konudur ve mesafeyle tanımlıdır.
Kasa gevşekse duvara vidalanıp geçilmez. Gevşek bir kasa çoğu zaman kırılmış bir yuvanın ya da bozulmuş sıvanın işaretidir; arkasındaki iletkenlerin durumu görülmeden kapatılmaz.