Kombi veya Klima Çalışınca Işıklar Kısılıyor: Sebebi Ne?

Kısa cevap

Klima, kombi, çamaşır makinesi ya da elektrikli ocak devreye girdiği anda ışıkların göz kırpması kadar kısa kısılması çoğu tesisatta olağandır: bu cihazlar ilk kalkışta çalışma akımının katlarını çeker ve hat üzerinde anlık bir gerilim düşümü oluşur. Belirgin biçimde kararan, uzayan ya da cihaz çalıştığı sürece devam eden bir kısılma olağan değildir; hattın o yükü zorlanarak taşıdığını gösterir ve sebebi ölçümle bulunur. Duman, alev, is ya da kıvılcım varsa, koku ya da ses panodan geliyorsa: hiçbir şeye dokunmayın, panoya yaklaşmayın, herkesle birlikte binayı terk edin ve dışarıdan 112'yi arayın. Işıklar kısılmak yerine parlıyor, ampuller arka arkaya patlıyor ya da birden çok cihaz aynı anda bozuluyorsa bu ayrı bir tablodur: ana şalteri indirin, hattı kendiniz enerjilendirmeyin, 186'yı arayın.

Neden olur

Her kablonun bir direnci vardır ve üzerinden akım geçtiğinde uçları arasında bir gerilim düşümü oluşur. Düşümün büyüklüğü iki şeye bağlıdır: geçen akım ve akımın izlediği yolun toplam direnci. Bir kompresör ya da motor devreye girerken kısa bir an için çalışma akımının katlarını çeker; o anda hattaki gerilim düşümü büyür, aynı hatta bağlı ampullerin uçlarına daha az gerilim ulaşır ve ışık zayıflar. Kalkış tamamlanınca akım normale döner, gerilim toparlanır, ışık eski seviyesine çıkar. Bu, tesisatın fiziği gereği olan bir davranıştır.

Belirtinin anlamı, kısılmanın büyüklüğünde ve süresinde saklıdır:

• Kırpışma kadar kısa ve hafif. Kalkış akımının doğal etkisi. Hat, yükü taşıyor.
• Belirgin ve kalkış anıyla sınırlı. Yolun direnci olması gerekenden yüksek. Hat sınırda çalışıyor.
• Cihaz çalıştığı sürece süren kısılma. Kalkış akımıyla açıklanamaz; bu, hattın sürekli yükü de zorlanarak taşıdığını gösterir. Elektrikli ocak, şofben, ısıtıcı gibi kalkış akımı olmayan ama sürekli yüksek akım çeken cihazlarda görülen tablo budur.

Yolun direncini büyüten sebepler birkaç başlıkta toplanır:

Kolon veya hat kesitinin yetersiz kalması. Bir iletkenin direnci uzunlukla artar, kesitle azalır. Yıllar içinde eklenen klima, şofben ve elektrikli ocak, tesisat kurulurken hesaba katılmamış bir yükü aynı hat üzerine bindirir. Hat fiziksel olarak değişmediği hâlde üzerinden geçen akım büyüdüğü için düşüm de büyür.

Gevşemiş veya oksitlenmiş bir bağlantı. Bu, listedeki sebeplerin en tehlikelisidir. Sağlam bir bağlantıda akım geniş bir metal yüzeyden geçer. Vida gevşediğinde, iletken uçları oksitlendiğinde ya da tel telleri kırıldığında temas dar bir alana sıkışır ve hat boyunca yayılmış olması gereken direnç dar bir noktada toplanır. Akım oradan geçerken kaybın tamamı ısıya dönüşür; ısı bağlantıyı biraz daha bozar, bozulan bağlantı daha çok ısınır. Işıkların kısılması bu döngünün dışarıdan görülebilen ilk işaretlerinden biridir.

Aydınlatmanın yüksek yükle aynı devrede olması. Gerilim düşümü ortak yol üzerinde oluşur. Aydınlatma, yüksek akım çeken cihazla aynı hattı paylaşıyorsa düşümü doğrudan hisseder; ayrı bir hattan besleniyorsa aynı olay çok daha zayıf görünür. Bu yüzden "hangi odaların ışıkları etkileniyor" sorusu, arızanın hangi hatta olduğunu daraltan bilgidir — ama bu daraltmayı ölçümle yapan kişi yetkin kişidir.

Şebeke ya da ortak kolon tarafı. Düşüm dairenin içinde değil, binanın ortak kolonunda veya sayaç öncesindeki şebeke bölümünde de oluşabilir. Bu durumda olay daire içindeki cihazlardan bağımsızdır ve aynı binadaki başka dairelerde de görülür.

Ampul tipi belirtiyi büyütüp küçültebilir ama sebebi değiştirmez. Akkor ve halojen ampuller gerilim değişimini ışık miktarına doğrudan yansıtır. LED ve floresan armatürler sürücüleri sayesinde küçük dalgalanmaları bazen gizler, bazen de titreme olarak daha görünür hâle getirir. Ampulü değiştirince belirti azaldıysa hat düzelmiş olmaz; yalnızca görünürlüğü değişmiştir.

### Kısılmanın tersi: nötr kopması

Buraya kadar anlatılan her şey gerilimin düşmesiyle ilgilidir. Işıkların kısılmak yerine parlaması ise başka bir mekanizmadır ve daha ağırdır.

Konutlara gelen 230 V'luk gerilim, üç fazlı bir şebekenin bir fazı ile nötr arasından alınır. Nötr, o üç fazın ortak dönüş yoludur ve fazların gerilimini birbirine göre dengede tutan referanstır. Bu nötr bağlantısı besleme tarafında gevşer ya da kopar, dairelerin yükü de birbirine eşit olmadığı için, faz–nötr gerilimi bazı hatlarda 230 V'un altına iner, bazılarında ise faz–faz gerilimine — 400 V'a, halk arasındaki adıyla 380 V'a — doğru tırmanır. Cihazlar tasarlandıklarının yaklaşık iki katı gerilim görür.

Bu tablonun görünen belirtileri sıradan bir arızaya benzemez: ışıklar kısılmak yerine parlar, ampuller arka arkaya patlar, buzdolabı, televizyon ve kombi kartı gibi birbiriyle ilgisiz cihazlar aynı gün içinde bozulur. Sigortalar çoğu kez açmaz, çünkü sorun akımın büyümesi değil gerilimin yükselmesidir.

En kritik yanı şudur: kopma sayaç öncesinde ya da ortak kolonda olduğu için bir hattın sigortasını kapatmak koruma sağlamaz. O hat sussa bile diğer hatlar yükselmiş gerilim altında kalmaya devam eder. Bu yüzden bu tabloda yapılacak şey hat ayıklamak değil, dairenin tamamını beslemeden ayırmak ve dağıtım şirketine haber vermektir.

Ne zaman acil

Aşağıdaki üç kademe bu sitedeki bütün elektrik güvenliği yazılarında aynıdır. Bir belirti yalnızca bir kademede geçer; kademeler birleştirilmez, sıraları değişmez.

Kademe 1 — Yaklaşmayın, terk edin, 112'yi arayın.

• Duman, alev, is ya da kıvılcım var.
• Koku ya da ses panonun bulunduğu bölgeden geliyor.
• Pano kapağının sıcak olduğu fark edilmiş.

Hiçbir şeye dokunulmaz, panoya yaklaşılmaz, herkesle birlikte bina terk edilir, 112 aranır. Pano kapağının sıcak olup olmadığını öğrenmek için panoya yaklaşılmaz; koku ya da ses panodan geliyorsa bu kademe, kapak soğuk olsa da geçerlidir. Kapalı bir muhafazanın içindeki ark, kapağın hemen önündeki mesafeyi de riskli kılar.

Kademe 2 — Enerjiyi kesin, bekletmeyin.

• Koku ya da ısınma belirli bir prizde, anahtarda veya buatta toplanıyor; pano temiz ve soğuk.
• Çıtırtı, cızırtı ya da ark sesi duyuluyor; ses panodan gelmiyor.
• Prize, fişe, anahtara veya bir cihaza dokununca çarpılma hissediliyor.
• Su ile elektrik bir arada: priz ıslanmış, üzerine su damlıyor ya da yakınında sızıntı var.

Ana şalter ya da ilgili sigorta indirilir, indirilmiş bırakılır, yetkin kişi çağrılır. Panoya yaklaştığınızda duman, is, kıvılcım, koku ya da cızırtı fark ederseniz şalteri indirmeye çalışmayın; o durum Kademe 1'dir.

Kademe 3 — Bekleyebilir, ama kullanmayın.

• Sigorta tekrar tekrar atıyor, başka hiçbir belirti yok.
• Işıklar ara ara kırpışıyor.
• Tek bir priz çalışmıyor.
• Priz ya da anahtar kapağında sararma, kahverengileşme veya erime izi var; şu anda ısınma, koku ve is yok.

O hat ya da priz kullanılmaz, randevu alınır.

Ayrı bir durum — nötr kopması. Işıkların kısılmak yerine parlaması, ampullerin arka arkaya patlaması, birden çok cihazın aynı anda bozulması bu tabloyu düşündürür. Burada tek bir hattın sigortasını indirmek korumaz, çünkü sorun besleme tarafındadır: ana şalter indirilir ve 186 aranır.

Bu yazının belirtileri merdivende nereye düşer? Kısılmanın kendisi bir kademe belirtmez. Kısılmaya yanık kokusu, duman ya da panodan gelen ses eşlik ediyorsa Kademe 1'dir. Kısılma anında cızırtı duyuluyorsa ya da bir prizde ısınma varsa Kademe 2'dir. Kısılma yalnızca büyük bir cihaz kalkarken oluyor ve başka belirti yoksa Kademe 3'tür. Işıklar kısılmak yerine parlıyorsa merdiven değil, yukarıdaki nötr kopması maddesi geçerlidir.

Tablonun hangisi olduğunu ayırt edemiyorsanız — sıradan gerilim düşümü mü, nötr kopması mı — nötr kopması varmış gibi davranın. Fazladan kesilen enerji geri verilebilir; gerilim altında kalan bir cihaz gövdesi için aynı şey söylenemez.

Ne yapılır

Kademe 1'deyseniz. Hiçbir şeye dokunmayın, panoya yaklaşmayın, herkesle birlikte binayı terk edin ve dışarı çıktıktan sonra 112'yi arayın. Enerjiyi kesmeye çalışmayın: kapalı bir muhafazanın içinde ark varsa risk tam da panonun önünde durduğunuz mesafededir.

Kademe 2'deyseniz. Ana şalteri ya da ilgili sigortayı indirin ve indirilmiş bırakın. Hangi sigortanın nereyi beslediği çoğu panoda net yazmaz; emin değilseniz ana şalteri indirmek doğru olanıdır. Sonra yetkin bir kişiye durumu anlatın.

Nötr kopması tablosundaysanız. Ana şalteri indirin, hattı kendiniz enerjilendirmeyin, 186'yı arayın. Enerjinin yeniden verilmesi, kopmanın giderildiğini gören tarafın kararıdır.

Kademe 3'teyseniz. Belirtiyi tetikleyen yüksek yüklü cihazı ve mümkünse o hattı kullanmayın, randevu alın. Beklerken belirtinin "olgunlaşmasını" izlemeye çalışmayın; bu arızalarda geçen süre lehinize işlemez.

Her kademede geçerli olan iki şey. Birincisi: gördüğünüzü olduğu gibi aktarın — hangi odaların ışıkları etkileniyor, ne zaman başladı, yanında koku ya da ses var mı. Bunun için cihaz çalıştırıp denemeye gerek yok; zaten fark ettiğiniz kadarı ölçümü kısaltır. İkincisi: aynı şeyin binadaki başka dairelerde de olup olmadığını sorun. Oluyorsa sorun daire tesisatının dışındadır ve muhatap değişir: sayaç öncesindeki şebeke bölümü dağıtım şirketinin (186), binanın içindeki ortak kolon hattı ise bina yönetiminin sorumluluğundadır. Yalnızca sizde oluyorsa daire içi tesisatın ölçülmesini isteyin; gerilim düşümünün nerede oluştuğu hat ölçümleri ve bağlantı noktalarının termal kontrolüyle bulunur.

Ne yapılmaz

• Sigortalar sırayla indirilip kaldırılarak "hangi hatmış" diye aranmaz. Bu, arızalı hattı bilerek yeniden enerjilendirmek demektir; ısınan bağlantı her enerjilendirmede biraz daha bozulur. Hangi hatta olduğunu daraltmak ölçüm işidir ve akımı kesmeden, cihazıyla yapılır.
• İndirilen sigorta "bir kere daha deneyelim" diye kaldırılmaz. İzin verilen elektriksel işlem enerjiyi kesmektir; vermek değil. Enerjinin geri verilmesi, sebebi gördükten sonra verilen bir karardır.
• Kısılmanın ne kadar kötüleştiğini görmek için cihaz tekrar tekrar çalıştırılmaz. Belirtiyi büyüten şeyle onu ölçmeye çalışmış olursunuz; kalkış akımı, zaten zorlanan bağlantıdan geçen en yüksek akımdır.
• Pano kapağı açılıp klemens vidaları sıkılmaz, koklayarak ya da elle yoklayarak kaynak aranmaz. Gevşek bağlantı sebeplerden biri olsa bile o noktaya erişmek yetkin kişi işidir. Enerji kesilmiş görünürken bile panonun besleme tarafı gerilim altında kalabilir.
• Işıklar parlıyorsa yalnızca o hattın sigortası kapatılıp yeterli sayılmaz. Kopma besleme tarafında olduğu için diğer hatlar yükselmiş gerilim altında kalmaya devam eder.
• Sigorta daha yüksek amperli olanla değiştirilmez. Bu, gerilim düşümünü ortadan kaldırmaz; yalnızca hattı koruyan sınırı yükseltir. Zorlanan bir hatta yapılabilecek en riskli müdahalelerden biridir.
• Belirti voltaj regülatörüyle örtülmez. Regülatör bağlandığı cihazın gördüğü gerilimi düzeltebilir, hattaki sorunu düzeltmez. Isınan bir bağlantı, regülatör takıldıktan sonra da ısınmaya devam eder — üstelik artık görünür bir uyarı vermeden.
• Yüksek yüklü cihazlar uzatma kablosundan ya da çoklu prizden beslenmez. Bu düzen, zaten büyümüş olan yol direncine yeni bağlantı noktaları ekler.
• Belirti "eski bina, olur böyle" diye normalleştirilmez. Kırpışmanın kendisi olağan olabilir; belirginleşen, uzayan ya da yeni başlayan kısılma bir değişimi haber verir.