Kışın Elektrik Faturası Neden Artar?

Kısa cevap

Kışın faturayı kabartan şey çoğunlukla yeni bir arıza değil, elektrikten ısı üreten cihazların devreye girmesidir: ısıtıcı, termosifon, şofben ve klimanın ısıtma modu, aydınlatma ve elektronikle kıyaslanmayacak bir güç çeker ve uzun süre çalışır. İki sebep daha var: fatura bir takvim ayını değil iki sayaç okuması arasındaki dönemi kapsar ve o dönem uzayıp kısalabilir; ayrıca yalıtımdan toprağa sızan akım da sayaçtan geçer — kaçağın tek belirtisi sigortanın atması değildir. Bunun bir güvenlik tarafı da var: artan kış yükü tesisatın zaten zayıf olan noktasını zorlar, ısıtıcının takılı olduğu prizde, fişte ya da uzatma kablosunda ısınma veya koku başladıysa mesele artık fatura değildir; o hattın sigortası indirilir ve yetkin bir kişi çağrılır. Pano ya da sayaç panosu tarafından koku veya ses geliyorsa, ortalıkta duman, is ya da kıvılcım varsa fatura tamamen gündem dışıdır: hiçbir şeye dokunmadan herkesle birlikte dışarı çıkın, aramayı sokaktan yapın: 112.

Neden olur

Fatura güç üzerinden değil enerji üzerinden hesaplanır: bir cihazın çektiği güç ile çalıştığı sürenin çarpımı. Buzdolabı, modem ve televizyon yıl boyunca aşağı yukarı aynı yükü taşır; kışın değişen şey, elektriği ısıya çeviren cihazların listeye eklenmesidir.

Isı üreten cihaz bambaşka bir ligde oynar. LED bir armatür ya da dizüstü bilgisayar watt düzeyinde bir yüktür. Elektrikli ısıtıcı, ısıtıcı fan, termosifon, şofben, su ısıtıcısı ve elektrikli ocak ise kilovat düzeyindedir; aynı sürede kat kat fazla enerji harcarlar. Bir hacmi elektrikle ısıtıyorsanız o ısının tamamının karşılığı sayaca yazılır; dirençli bir ısıtıcının "ekonomik" olması bu ilişkiyi değiştirmez, yalnızca cihazın gücünü ve çalışma süresini değiştirir.

Klima ısıtırken ısı üretmez, taşır. Isı pompası prensibiyle çalışan bir klima dışarıdaki havadan aldığı ısıyı içeri aktarır; harcadığı elektrikten daha fazla ısı verir ve aynı sıcaklık için dirençli ısıtıcıdan daha az enerji çeker. Ama bu üstünlük dış hava sıcaklığına bağlıdır: hava soğudukça taşınacak ısı azalır, cihaz daha uzun çalışır ve dış ünitede biriken buzu çözmek için ısıtmayı ara ara durdurup enerji harcar. Aynı klima, kışın en soğuk döneminde belirgin biçimde daha fazla tüketir.

Sıcak su kışın daha pahalı bir sıcak sudur. Şebeke suyunun sıcaklığı kışın düşer; aynı duş için suyun daha çok ısıtılması gerekir. Termosifon bunu depodaki suyu ısıtarak yapar ve depo kullanılmasa bile soğudukça yeniden devreye girer. Şofben yalnızca su aktığı sürece çalışır, ama çalıştığı anda evin en yüksek yüklerinden biridir.

Gün kısalır, ev daha çok kullanılır. Aydınlatma erken yanar geç söner, çamaşır dışarıda kurumaz, evde geçirilen süre uzar. Hiçbiri tek başına dikkat çekmez, hepsi aynı fatura döneminde toplanır.

Fatura ile ay aynı şey değildir. Faturanın üzerinde bir ilk endeks, bir son endeks ve iki okuma tarihi bulunur; tüketim, iki endeksin farkıdır. Okuma tarihleri dönemden döneme kayabildiği için iki fatura eşit uzunlukta dönemleri anlatmayabilir. Tahmine dayanan bir dönemi gerçek okumaya dayanan bir dönem izlediğinde, eksik yazılan tüketim sonraki faturaya biner: o fatura yüksek görünür, oysa farkın bir kısmı önceki döneme aittir.

Kaçak da tüketimdir. Sayaç hattan geçen enerjiyi ölçer; o enerjinin işe yarayıp yaramadığına bakmaz. Yalıtımı bozulmuş bir kablo, nem almış bir buat, su alan bir dış mekân armatürü ya da gövdesine kaçak yapan bir cihaz üzerinden toprağa akan akım da sayaçtan geçer ve tüketim olarak yazılır. Bunun sigortayı attırması gerekmez, kaçak akım rölesini de açtırmayabilir; o zaman kaçağın tek görünür izi faturadır. Nemin arttığı kış aylarında sızıntı yolları genişlediği için, yazın fark edilmeyen bir bozukluk kışın faturaya yansıyabilir.

Komşu bir ihtimal daha var: sayacınızın beslediği hatta size ait olmayan bir yükün bağlı olması. Ortak alan aydınlatması ya da bodrumdaki bir priz hattı yanlış bağlanmış olabilir; bu bir tesisat hatasıdır ve ölçümle ortaya çıkar.

Reaktif bedel konut faturasında çıkmaz. Motor, trafo ve balast gibi yükler, iş yapmadan hatta gidip gelen bir akım bileşeni yaratır; buna reaktif enerji denir. Reaktif tarife mesken abonelerine uygulanmaz — konut faturasında böyle bir kalem bulunmaz. İş yerlerinde ise belirli bir bağlantı gücünün üzerinde sayaç reaktif enerjiyi ayrıca kaydeder ve sınır aşıldığında faturaya yansır. Kısacası "faturam kabardı, reaktif olabilir mi" sorusunun cevabı evde hayır, iş yerinde olabilirdir.

Ne zaman acil

Aşağıdaki üç kademe bu sitedeki bütün elektrik güvenliği yazılarında aynıdır. Bir belirti yalnızca bir kademede geçer; kademeler birleştirilmez, sıraları değişmez.

Kademe 1 — Yaklaşmayın, terk edin, 112'yi arayın.

• Duman, alev, is ya da kıvılcım var.
• Koku ya da ses panonun bulunduğu bölgeden geliyor.
• Pano kapağının sıcak olduğu fark edilmiş.

Hiçbir şeye dokunulmaz, panoya yaklaşılmaz, herkesle birlikte bina terk edilir, 112 aranır. Pano kapağının sıcak olup olmadığını öğrenmek için panoya yaklaşılmaz; koku ya da ses panodan geliyorsa bu kademe, kapak soğuk olsa da geçerlidir. Kapalı bir muhafazanın içindeki ark, kapağın hemen önündeki mesafeyi de riskli kılar.

Kademe 2 — Enerjiyi kesin, bekletmeyin.

• Koku ya da ısınma belirli bir prizde, anahtarda veya buatta toplanıyor; pano temiz ve soğuk.
• Çıtırtı, cızırtı ya da ark sesi duyuluyor; ses panodan gelmiyor.
• Prize, fişe, anahtara veya bir cihaza dokununca çarpılma hissediliyor.
• Su ile elektrik bir arada: priz ıslanmış, üzerine su damlıyor ya da yakınında sızıntı var.

Ana şalter ya da ilgili sigorta indirilir, indirilmiş bırakılır, yetkin kişi çağrılır. Panoya yaklaştığınızda duman, is, kıvılcım, koku ya da cızırtı fark ederseniz şalteri indirmeye çalışmayın; o durum Kademe 1'dir.

Kademe 3 — Bekleyebilir, ama kullanmayın.

• Sigorta tekrar tekrar atıyor, başka hiçbir belirti yok.
• Işıklar ara ara kırpışıyor.
• Tek bir priz çalışmıyor.
• Priz ya da anahtar kapağında sararma, kahverengileşme veya erime izi var; şu anda ısınma, koku ve is yok.

O hat ya da priz kullanılmaz, randevu alınır.

Ayrı bir durum — nötr kopması. Işıkların kısılmak yerine parlaması, ampullerin arka arkaya patlaması, birden çok cihazın aynı anda bozulması bu tabloyu düşündürür. Burada tek bir hattın sigortasını indirmek korumaz, çünkü sorun besleme tarafındadır: ana şalter indirilir ve 186 aranır.

Bu yazının belirtileri merdivende nereye düşer? Yüksek fatura kendi başına bu merdivenin bir basamağı değildir; kademeyi belirleyen, faturaya eşlik eden fiziksel belirtidir. Isıtıcının takılı olduğu prizde, fişte, çoklu prizde ya da uzatma kablosunda ısınma veya koku varsa ve pano temiz ve soğuksa Kademe 2'dir. Koku ya da ses panonun veya sayaç panosunun bulunduğu bölgeden geliyorsa Kademe 1'dir ve fatura o anda gündemden düşer. Çoklu prizin kapağında eski bir sararma var, şu anda ısınma, koku ve is yoksa Kademe 3'tür; ısıtıcı çalışırken atan ve başka belirti taşımayan sigorta da Kademe 3'tür. Belirtinin hangi kademeye düştüğünden emin olamıyorsanız daha ciddi olanı seçin: fazladan kesilen enerji geri verilebilir, geç kalınmış bir kesinti geri alınamaz.

Ne yapılır

Merdivende Kademe 1 çıktıysa. Fatura konusu orada kapanır. Hiçbir şeye dokunmayın, pano tarafına yürümeyin, sigortayla uğraşmayın; herkesle birlikte dışarı çıkın, 112 aramasını sokağa çıktıktan sonra yapın. Enerjiyi kimin ve nereden keseceğine bundan sonra itfaiye ile dağıtım şirketi karar verir.

Kademe 2 çıktıysa. Isınan ya da kokan noktayı besleyen sigortayı indirin; hangisi olduğunu bilmiyorsanız ana şalteri. İndirdiğiniz koruma orada inik kalsın; sonrasını yetkin bir kişiye anlatın. Isınan prizden fişi çekmek için o noktaya uzanmayın — yapılacak tek işlem enerjiyi kesmektir. İndirilmiş bir korumayı "ev soğuyor, bu geceyi de çıkarsın" diye geri kaldırmak, sorunlu olduğu artık bilinen bir devreyi yeniden enerjilendirmek demektir. Kış bu kararı vermek için en güçlü bahaneyi üretir; bahanenin gücü riski değiştirmez, ısınmanın başka yolları vardır, o hattı geri açmanın yoktur.

Kademe 3 çıktıysa. O hattı ya da prizi kullanmayın, ısıtıcıyı oraya takmayın ve randevu alın.

Aciliyet yoksa sıra faturanın kendisine gelir:

• Faturayı tutardan değil endeksten okuyun. İlk endeks, son endeks ve iki okuma tarihi faturanın üzerinde yazar; aradaki fark o dönemde sayaçtan geçen enerjidir ve dönem uzadıysa tutarın büyümesi beklenir. Karşılaştırmayı da bir önceki ayla değil, geçen yılın aynı dönemiyle yapın. Bu sayılar faturada olduğu için sayaca gitmeniz gerekmez.
• Isı üreten cihazları duvar prizinden besleyin. Isıtıcı, şofben, elektrikli ocak ve benzeri yükler için uzatma kablosu, çoklu priz ve fiş adaptörü uygun değildir. Bir çoklu prizin sınırını yuva sayısı belirlemez, kendi kablosu ve fişi belirler.
• Makaralı bir uzatma kablosu kullanılacaksa tamamen açılır. Sarılı durumdaki bir makara, kabloda üretilen ısıyı sarımların arasında hapseder. Bu, bir önceki maddeyi geçersiz kılmaz: makarayı açmak ısıtıcıyı uzatmadan beslemeyi uygun hâle getirmez, yalnızca hafif yüklerde kablonun ısınmasını önler.
• Yeni bir yük eklemeden önce hattı sorun. Eve ısıtıcı, şofben ya da elektrikli ocak ekleniyorsa asıl soru faturanın büyümesi değil, o hattın kesitinin ve bağlantılarının bu yükü sürekli taşıyıp taşımayacağıdır. Eski tesisatlarda cevap çoğu kez o cihaz için ayrı bir hat çekmektir.
• Kullanımınız değişmediği hâlde fatura yükseldiyse ölçüm isteyin. Hatların yalıtım direnci, sızıntının hangi devrede olduğu, topraklamanın sürekliliği ve sayacınızın beslediği hatta yabancı bir yük bulunup bulunmadığı ölçümle belirlenir. Fatura bir arıza kaydı değildir, ama ölçümün nereden başlayacağını gösterir.
• Uzun süre yanan aydınlatmayı gözden geçirin. Merdiven boşluğu, koridor, dış mekân ve mutfak tezgâhı gibi saatlerce açık kalan noktalarda verimli armatüre geçmek, tüketimin sürekli çalışan kısmını küçültür.

Ne yapılmaz

• Sigortalar tek tek indirilip kaldırılarak, sayacın dönüp dönmediğine bakılarak kaçak aranmaz. Kulağa mantıklı gelen bu yöntem, arızalı devreyi bilerek yeniden enerjilendirmeyi gerektirir; indirilen bir sigortayı geri kaldırmak enerji vermektir. Sızıntının hangi devrede olduğu ölçümle belirlenir.
• Sayaca, mühürlü kapaklara ve sayaç bağlantılarına dokunulmaz. Sayaç ve mührü dağıtım şirketinin sorumluluğundadır; kolon hattı ve sayaç girişi, daire sigortaları indirilmiş olsa bile enerjilidir. Sayacın doğruluğundan şüpheniz varsa yol sayacı açmak değil, muayene talep etmektir.
• "Sayacı yavaşlatan" düzenekler kurulmaz, fatura düşsün diye nötr ile topraklama bağlantısı üzerinde oynanmaz. Birincisi kaçak kullanımdır; ikincisi tesisatın koruma düzenini bozar ve dokunulan her metal gövde için doğrudan bir can tehlikesi üretir.
• Isıtıcı çoklu prizden, ince bir uzatma kablosundan ya da fiş adaptöründen beslenmez. İki yüksek güçlü cihaz aynı çoklu prize takılmaz, çoklu prizler de birbirine eklenmez.
• Isıtıcının üzerine veya hemen önüne çamaşır serilmez; ısıtıcı perdenin, koltuğun ve mobilyanın dibinde çalıştırılmaz.
• Isınan bir priz "kışın yük fazla, olağandır" diye geçiştirilmez. Isınma, o noktada olmaması gereken bir direncin bulunduğunu gösterir; kışın değişen tek şey, o direncin üzerinden geçen akımın büyümesidir.
• Isıtıcı takılınca atan sigorta, daha büyük amperlisiyle değiştirilmez. O sigorta hattın bu yükü taşımadığını bildiriyordur; büyütmek bildirimi susturur, kabloyu kalınlaştırmaz.
• Kaçak şüphesi "hava kuruyunca düzelir" diye ertelenmez. Nemle gelen sızıntı kuruyunca görünmez olur ama yolunu bırakmaz; bir sonraki ıslak dönemde daha büyük döner.
• Kokunun ya da ısının kaynağı panoya yaklaşılarak, koklanarak veya kapağa dokunularak aranmaz. Yukarıdaki merdiven bu mesafenin neden riskli olduğunu söylüyor; belirtiyi fark ettiyseniz gereken bilgi zaten elinizdedir, kaynağı doğrulamak size düşen bir iş değildir.