Priz Isınıyor: Ne Anlama Gelir, Ne Yapmalı?

Kısa cevap

Prizden duman ya da kıvılcım çıkıyorsa, alev görünüyorsa, is izi varsa: hiçbir şeye dokunmayın, panoya yaklaşmayın, herkesle birlikte binayı terk edin ve dışarıdan 112'yi arayın. Duman ve is yoksa, ısınma ya da koku belirli bir prizde toplanıyorsa ve pano temiz ve soğuksa, o prizi besleyen sigortayı — hangisi olduğundan emin değilseniz ana şalteri — indirin, indirilmiş bırakın ve yetkin bir kişi çağırın. Fişe dokunmayın: sıcak bir fişi hareket ettirmek, arızanın tam olduğu noktayı elle oynatmak demektir. Priz ısı üretecek bir iş yapmaz; ısınıyorsa orada olmaması gereken bir direnç var demektir.

Neden olur

Prizde akım, fişin metal bacakları ile prizin içindeki yaylı kontaklar arasından geçer. Bu temasın yüzeyi ne kadar geniş, baskısı ne kadar sağlamsa geçiş direnci o kadar küçüktür. Bağlantı gevşediğinde — klemens vidası boşaldığında ya da kontak yayları yıllar içinde açıldığında — akım daha küçük bir alandan geçmek zorunda kalır ve o noktadaki direnç büyür.

Direncin olduğu her yerde akım ısı üretir. Buradaki asıl mesele, ısının bağlantıyı daha da bozmasıdır: metal ısınıp genleşir, soğuyunca büzülür; bu hareket her gün yinelendikçe vida ya da yay ilk günkü baskısını yitirir. Temas kötüleştikçe direnç büyür, direnç büyüdükçe ısı artar, ısı arttıkça temas daha da kötüleşir. Kendini besleyen bir döngüdür ve yavaş ilerler — bu yüzden çoğu priz bir anda bozulmaz, önce uzun süre "biraz ılık" kalır.

Çevresindeki plastik bu süreci kaydeder. Isı, priz gövdesindeki ve kablo yalıtımındaki malzemenin rengini önce sarıya, sonra kahverengiye çevirir. Sararmış ya da kararmış bir priz bu yüzden kozmetik bir mesele değildir; geçmişte yaşanmış ve büyük olasılıkla hâlâ süren bir ısınmanın yazılı kanıtıdır.

Isı nereden geliyor — cihazdan mı, prizden mi? Şarj adaptörleri, dizüstü bilgisayar güç kaynakları ve trafolu cihazlar çalışırken ısınır; bu olağandır, çünkü içlerinde enerji dönüştüren bir devre vardır ve ürettikleri ısıyı gövdeleriyle atarlar. Bu cihazlar prizin üstüne oturduğunda ısılarını priz kapağına da geçirirler. Isınan yer cihazın gövdesiyse, cihaz prizden ayrıldıktan sonra priz hızla soğur. Isınan yer prizin kendisi, fiş bacaklarının girdiği delikler ve çevresiyse, ısı orada üretiliyordur. Bu ayrımı yapmak için bir deneme kurmanız gerekmez; hangisinin ısındığı çoğu zaman zaten bellidir, kalanı ölçümün işidir.

Bu döngüyü hızlandıran ya da görünür kılan durumlar şunlardır.

Yüksek güçlü cihazlar. Isıtıcı, su ısıtıcısı, ütü, elektrikli soba, klima ve şofben gibi cihazlar uzun süre yüksek akım çeker. Bu cihazlar zayıf bir bağlantıyı yaratmaz, ortaya çıkarır: küçük bir telefon şarjıyla yıllarca belli olmayan gevşek bir kontak, ısıtıcı takıldığında dakikalar içinde ısınır. Isınan bir priz çoğu kez yeni bir arıza değil, uzun süredir orada duran bir zayıflığın nihayet görünür hâle gelmesidir.

Fişin gevşek durması. Fiş prize sıkı oturmuyor, kendi ağırlığıyla aşağı kayıyor ya da hafif bir dokunuşla çıkıyorsa kontak yayları gerginliğini yitirmiştir. Aynı priz gün içinde çok kez takılıp çıkarıldığında bu daha çabuk olur. Gevşek fiş yalnızca ısınmanın değil, kıvılcımlı temasın da başlangıcıdır.

Çoklu prizler ve uzatma kabloları. Çoklu prizde sınırı belirleyen, üzerindeki yuva sayısı değil, kendi kablosu ve kendi fişidir; takılan bütün cihazların akımı o kablodan geçer. Altı yuvası olması, altı cihazın yükünü taşıyabileceği anlamına gelmez. İki çoklu prizi arka arkaya bağlamak sınırı büyütmez, yalnızca ısınabilecek nokta sayısını artırır. Yüksek güçlü cihazlar için ince uzatma kablosu ve çoklu priz uygun bir çözüm değildir; bu cihazlar duvar prizinden beslenir.

Sarılı makaralı uzatma kabloları. Makaraya sarılı bırakılan bir kablo, ürettiği ısıyı dışarı atamaz; sarımlar birbirini ısıtır. Yüksek güçlü bir cihaz için kullanılacaksa kablonun açılması gerekir. Çoğu makaranın etiketinde sarılı ve açık kullanım için ayrı akım değerleri verilmesinin sebebi budur.

Yorulmuş prizler. Bir prizin kontak yayları sınırsız kullanım için tasarlanmaz. Yıllarca yüksek yük taşımış, defalarca fiş girip çıkmış bir prizde yaylar açılır, metal yüzeyler oksitlenir ve temas alanı küçülür. Belirti aynıdır: önce hafif ılıklık, sonra renk değişimi.

Eski tesisatlarda bağlantı ve iletken sorunları. Eski binaların bir bölümünde alüminyum iletken bulunur; alüminyum baskı altında zamanla akar ve klemens bağlantısı kendiliğinden gevşer. Bunun yanında büküp bantlanmış ekler, buat içinde düzgün birleştirilmemiş uçlar ve hattın yüküne göre küçük kalmış kablo kesitleri, ısının prizde değil duvarın içinde üretilmesine yol açabilir. Bu durumda priz ılık, buat sıcaktır ve dışarıdan hiçbir şey görünmez.

Ne zaman acil

Aşağıdaki üç kademe bu sitedeki bütün elektrik güvenliği yazılarında aynıdır. Bir belirti yalnızca bir kademede geçer; kademeler birleştirilmez, sıraları değişmez.

Kademe 1 — Yaklaşmayın, terk edin, 112'yi arayın.

• Duman, alev, is ya da kıvılcım var.
• Koku ya da ses panonun bulunduğu bölgeden geliyor.
• Pano kapağının sıcak olduğu fark edilmiş.

Hiçbir şeye dokunulmaz, panoya yaklaşılmaz, herkesle birlikte bina terk edilir, 112 aranır. Pano kapağının sıcak olup olmadığını öğrenmek için panoya yaklaşılmaz; koku ya da ses panodan geliyorsa bu kademe, kapak soğuk olsa da geçerlidir. Kapalı bir muhafazanın içindeki ark, kapağın hemen önündeki mesafeyi de riskli kılar.

Kademe 2 — Enerjiyi kesin, bekletmeyin.

• Koku ya da ısınma belirli bir prizde, anahtarda veya buatta toplanıyor; pano temiz ve soğuk.
• Çıtırtı, cızırtı ya da ark sesi duyuluyor; ses panodan gelmiyor.
• Prize, fişe, anahtara veya bir cihaza dokununca çarpılma hissediliyor.
• Su ile elektrik bir arada: priz ıslanmış, üzerine su damlıyor ya da yakınında sızıntı var.

Ana şalter ya da ilgili sigorta indirilir, indirilmiş bırakılır, yetkin kişi çağrılır. Panoya yaklaştığınızda duman, is, kıvılcım, koku ya da cızırtı fark ederseniz şalteri indirmeye çalışmayın; o durum Kademe 1'dir.

Kademe 3 — Bekleyebilir, ama kullanmayın.

• Sigorta tekrar tekrar atıyor, başka hiçbir belirti yok.
• Işıklar ara ara kırpışıyor.
• Tek bir priz çalışmıyor.
• Priz ya da anahtar kapağında sararma, kahverengileşme veya erime izi var; şu anda ısınma, koku ve is yok.

O hat ya da priz kullanılmaz, randevu alınır.

Ayrı bir durum — nötr kopması. Işıkların kısılmak yerine parlaması, ampullerin arka arkaya patlaması, birden çok cihazın aynı anda bozulması bu tabloyu düşündürür. Burada tek bir hattın sigortasını indirmek korumaz, çünkü sorun besleme tarafındadır: ana şalter indirilir ve 186 aranır.

Bu yazının belirtileri merdivende nereye düşer? Isınmanın derecesi değil, yanındaki belirti kademeyi belirler. Prizden duman ya da kıvılcım çıkıyorsa, alev görünüyorsa veya is izi varsa Kademe 1'dir — fişe de gidilmez. Priz ısınıyor ya da kokuyor ve pano temizse Kademe 2'dir. Kapakta eski bir sararma var ama şu anda ısınma, koku ve is yoksa Kademe 3'tür. Elle hissedilen ılıklık tek başına kademe belirtmez; koku, renk değişimi ve ses belirtir.

Isınmanın derecesine bakarak karar vermeye çalışmayın; belirsizlikte üst kademeyi uygulayın. Gereksiz kesilen bir devrenin bedeli birkaç saattir, geç kesilen bir devrenin bedeli duvarın içindedir.

Ne yapılır

Kademe 1 çıktıysa. Prizle uğraşmayın, fişe uzanmayın, panoya yaklaşmayın. Herkesle birlikte binayı terk edin ve dışarıdan 112'yi arayın; enerjinin kesilmesi bu noktadan sonra itfaiyenin ve dağıtım şirketinin işidir.

Kademe 2 çıktıysa. Isınan prizi besleyen sigortayı indirin; hangisi olduğunu bilmiyorsanız ana şalteri. İndirdiğiniz koruma inik kalsın ve yetkin bir kişi çağırın. Fişi çekmeye çalışmayın: sıcak bir fişi hareket ettirmek, arızanın tam olduğu noktayı elle oynatmaktır. Yapılacak tek işlem enerjiyi kesmektir.

Kademe 3 çıktıysa. O prizi ve mümkünse o hattı kullanmayın, randevu alın. Kapaktaki eski bir sararmanın "bugün ısınmıyor" olması, bağlantının düzeldiğini göstermez.

Bunların üzerine, bu yazının konusuna özgü birkaç şey:

• O hattın sigortasını indirin, fişe dokunmayın. Isınan bir prizde yapılacak elektriksel işlem enerjiyi kesmekten ibarettir; fiş, enerji kesildikten sonra bakan kişinin işidir.
• Prizi kullanım dışı bırakın. Evde başkası varsa üzerine bir not bırakmak en pratik önlemdir; çocukların ve misafirlerin haberi olmaz.
• O prizde ısınan cihazı, yetkin biri bakana kadar başka bir prize takmayın. Isının cihazdan mı prizden mi geldiği bilinmiyorken cihazı taşımak, sağlam bir prizi de aynı riske sokar.
• Gördüklerinizi yazın. Hangi cihaz takılıyken, ne kadar sonra ısınıyordu; sıcak olan priz kapağı mıydı yoksa cihazın gövdesi mi; renk değişimi ne zaman başladı; sigorta attı mı. Bu notlar arıza aramasının başlangıç noktasıdır ve hiçbiri riskli bir işlem gerektirmez.
• Değişim ya da onarımı yetkin birine yaptırın. Isınmış bir prizde asıl iş kapağı değiştirmek değil, bağlantı uçlarının ve kablonun ısıdan zarar görüp görmediğini değerlendirmektir; yanmış bir prizin arkasındaki kablo ucu da çoğu kez yenilenmesi gereken durumdadır.
• Birden çok priz ısınıyorsa mesele bir prizin değil, hattın meselesidir. Aynı evde birkaç priz ısınıyorsa ya da ısınmaya sigorta atması eşlik ediyorsa tesisatın ölçümle değerlendirilmesi gerekir.

Ne yapılmaz

• Isınan ya da kokan bir prizden fiş çekilmez. Fişi çekmek, arızanın tam olduğu noktayı elle hareket ettirmektir: kötü temas kıvılcım verebilir, sıcak fiş eli yakabilir. Yapılacak şey fişe dokunmak değil, o hattın sigortasını indirmektir. Enerji kesildikten sonra fişin çekilip çekilmeyeceğine bakan kişi karar verir. Duman, alev, is ya da kıvılcım varsa bu Kademe 2 değildir: ne fişe ne sigortaya gidilir, bina terk edilir ve 112 aranır.
• Isınan prize takılı cihaz, "sorun cihazda mı" diye başka bir prize takılıp denenmez. Bu bir teşhis denemesidir ve bedeli ağırdır: cihazın içinde kısa devre ya da bozulmuş bir bileşen varsa sağlam prizi de aynı sürece sokarsınız. Isının nerede üretildiği ölçümle ayrılır, deneyerek değil.
• Sıcaklığı anlamak için pano kapağına ya da prize elle dokunulmaz. Kapalı bir muhafazada ark varsa risk tam da o mesafededir. Isınmayı zaten fark ettiyseniz gereken bilgi elinizde demektir.
• Devreler tek tek açılıp kapatılarak arıza daraltılmaz. İndirilen bir sigortayı geri kaldırmak enerji vermektir; daraltma ölçüm işidir ve yetkin kişi yapar.
• Priz kapağı sökülmez, içine bakılmaz, vida sıkılmaz. Kapağın arkasındaki uçlar, hattın sigortası indirilmediği sürece gerilim altındadır — doğru sigortanın indirildiğinden emin olmak da ölçüm işidir.
• Isınan priz bantla, silikonla ya da başka bir malzemeyle kapatılmaz. Isı azalmaz; yalnızca görünmez olur.
• Sararmış veya kararmış bir priz "hâlâ çalışıyor" diye kullanılmaya devam edilmez. Renk değişimi, ısınmanın çoktan başladığını gösteren bir kayıttır.
• Yüksek güçlü cihazlar ince uzatma kablosuna, çoklu prize ya da fiş adaptörüne bağlanmaz; çoklu priz başka bir çoklu prize takılmaz.
• Gevşek duran bir fiş bükülerek, bacakları açılarak veya araya bir şey sıkıştırılarak tutturulmaya çalışılmaz. Bu, temas alanını düzeltmez; kıvılcımlı temas ihtimalini artırır.
• Kokan bir prize su veya sıvı temizleyici uygulanmaz.
• Sigorta daha büyük amperli bir sigortayla değiştirilmez. Bu atmayı durdurur, ısınmayı durdurmaz.