Su Baskını Sonrası Elektrik: Hangi Sırayla?

Kısa cevap

Su ile elektriğin bir arada olduğu her durumda yapılacak tek elektriksel işlem enerjiyi kesmektir; ancak ana şaltere ulaşmak için birikintiye basmak gerekiyorsa ya da su panonun kendisine ulaşmışsa bu iş sizin işiniz değildir — yaklaşmayın, binayı boşaltın ve enerjinin besleme tarafından kesilmesi için 186'yı arayın. Duman, is, kıvılcım varsa ya da koku veya ses panonun bulunduğu bölgeden geliyorsa yapılacak şey binayı terk edip 112'yi aramaktır. Enerji kesildikten sonraki sıra şudur: önce su çekilir, sonra kurutulur, sonra ıslanan tesisat ölçülür, en son enerji verilir. Bu sırayı atlamaya ikna eden tek işaret vardır ve yanıltıcıdır: sigortanın atmıyor olması.

Neden olur

Elektrik tesisatı kuru ortam varsayımıyla kurulur. Kablonun yalıtkanı iletkenin üstündeki polimer katmandır; priz kasası, buat kapağı ve pano muhafazası ise iç kısmı kuru tutmak ve iletkenler arasındaki hava aralıklarını korumak üzere boyutlandırılır. Islak ortam için ayrıca sınıflandırılmış donanım dışında hiçbiri suyun içinde kalmak üzere tasarlanmamıştır. Su bu varsayımı ortadan kaldırır — yalıtımı delerek değil, ona paralel yeni bir yol açarak.

Taşkın suyu iletkendir. Saf su kötü bir iletkendir, ama bir binayı basan su saf değildir: içinde çözünmüş tuz, toprak, kanalizasyon ve temizlik maddesi taşır. Bu maddeler suyu iletken hâle getirir ve iletken ile toprak arasında, iki iletken arasında ya da bir cihazın gövdesiyle içindeki devre arasında akımın geçebileceği bir köprü kurar.

Su tesisata dıştan değil uçlardan girer. Sağlam bir kablonun yalıtımı dışarıdan ıslanmakla bozulmaz. Su bağlantı noktalarından girer: klemensler, buat içleri, priz ve anahtar kasaları, armatür yuvaları, pano rayı ve cihaz gövdelerindeki açıklıklar. Çok telli bir iletkende teller arasındaki boşluk kılcal bir yol oluşturur; ıslanan bir uçtan giren su kablonun içinde, hiç su görmemiş bölgelere doğru ilerleyebilir. Bu yüzden "su şu yüksekliğe kadar geldi" demek, "ıslanan yer burasıdır" demek değildir.

Su çekildikten sonra geride iki şey kalır. Birincisi kalıntıdır: su buharlaşır, taşıdığı tuz ve mineral yüzeyde kalır. Bu kalıntı higroskopiktir, yani havadaki nemi kendine çeker — kuru havada temiz görünen bir yüzey, nem yükseldiğinde yeniden iletken olabilir. İkincisi karbon izidir: ıslak yüzeyde başlayan küçük bir sızıntı akımı yalıtkanın yüzeyini yerel olarak kavurur ve arkasında iletken karbon bırakır. Karbon iz kurumaz; su gittikten sonra da orada durur. "Kurudu, geçti" beklentisinin karşılığı budur.

Korozyon suyun bitiminde başlar. Islanmış bir klemens, kontak ya da terminal kurudukça oksitlenir. Oksit tabakası temas alanını küçültür, temas direnci büyür ve o nokta yük altında ısınır. Bu, bir su baskınının en geç görünen biçimidir; baskın sırasında hiçbir belirti vermemiş olabilir.

Duvarın içi, duvarın yüzeyinden geç kurur. Sıva altı borular kapalı bir hacimdir; boruya giren su alçak noktada birikir ve buharlaşarak çıkacak yolu neredeyse yoktur. Tuğla, gazbeton ve sıva ise suyu emer, sonra çok yavaş bırakır. Yüzey elle kuru gelirken borunun içi ıslak olabilir ve nem haftalarca kalabilir. Yapının kuruması ile tesisatın kuruması aynı şey değildir.

Sigorta ve kaçak akım rölesi bu tablonun tamamını görmez. Otomatik sigorta akımın büyüklüğüne bakar ve eşiği, kablonun ısınmadan taşıyabileceği akıma göre seçilmiştir. Islak bir tesisatta oluşan kaçak, insan için tehlikeli olacak kadar büyük ama bir otomatı attıracak seviyenin çok altında kalabilir: can koruma eşiği 30 mA'dir, bir priz devresinin otomatı ise amper ölçeğinde çalışır. Kaçak akım rölesi tam da bu boşluk için vardır, ama o da bir sağlık raporu değildir — kaçağı önlemez, oluştuktan sonra keser; faz ile nötr arasında kurulan bir yolu hiç görmez; ve kendisi de su almış olabilir. Islanmış bir rölenin açma düzeneği dışarıya hiçbir belirti vermeden bozulabilir.

Ne zaman acil

Aşağıdaki üç kademe bu sitedeki bütün elektrik güvenliği yazılarında aynıdır. Bir belirti yalnızca bir kademede geçer; kademeler birleştirilmez, sıraları değişmez.

Kademe 1 — Yaklaşmayın, terk edin, 112'yi arayın.

• Duman, alev, is ya da kıvılcım var.
• Koku ya da ses panonun bulunduğu bölgeden geliyor.
• Pano kapağının sıcak olduğu fark edilmiş.

Hiçbir şeye dokunulmaz, panoya yaklaşılmaz, herkesle birlikte bina terk edilir, 112 aranır. Pano kapağının sıcak olup olmadığını öğrenmek için panoya yaklaşılmaz; koku ya da ses panodan geliyorsa bu kademe, kapak soğuk olsa da geçerlidir. Kapalı bir muhafazanın içindeki ark, kapağın hemen önündeki mesafeyi de riskli kılar.

Kademe 2 — Enerjiyi kesin, bekletmeyin.

• Koku ya da ısınma belirli bir prizde, anahtarda veya buatta toplanıyor; pano temiz ve soğuk.
• Çıtırtı, cızırtı ya da ark sesi duyuluyor; ses panodan gelmiyor.
• Prize, fişe, anahtara veya bir cihaza dokununca çarpılma hissediliyor.
• Su ile elektrik bir arada: priz ıslanmış, üzerine su damlıyor ya da yakınında sızıntı var.

Ana şalter ya da ilgili sigorta indirilir, indirilmiş bırakılır, yetkin kişi çağrılır. Panoya yaklaştığınızda duman, is, kıvılcım, koku ya da cızırtı fark ederseniz şalteri indirmeye çalışmayın; o durum Kademe 1'dir.

Kademe 3 — Bekleyebilir, ama kullanmayın.

• Sigorta tekrar tekrar atıyor, başka hiçbir belirti yok.
• Işıklar ara ara kırpışıyor.
• Tek bir priz çalışmıyor.
• Priz ya da anahtar kapağında sararma, kahverengileşme veya erime izi var; şu anda ısınma, koku ve is yok.

O hat ya da priz kullanılmaz, randevu alınır.

Ayrı bir durum — nötr kopması. Işıkların kısılmak yerine parlaması, ampullerin arka arkaya patlaması, birden çok cihazın aynı anda bozulması bu tabloyu düşündürür. Burada tek bir hattın sigortasını indirmek korumaz, çünkü sorun besleme tarafındadır: ana şalter indirilir ve 186 aranır.

Bu yazının belirtileri merdivende nereye düşer? Su ile elektriğin bir arada olması Kademe 2'dir: enerji kesilir, kesilmiş bırakılır, yetkin kişi çağrılır. Bu kademenin talimatı, ana şaltere suya girmeden ulaşılabildiğini varsayar. Su panoya ulaşmışsa, pano ıslaksa ya da şaltere varmak için birikintiye basmak gerekiyorsa talimat orada biter: yaklaşılmaz, bina boşaltılır ve enerjinin besleme tarafından kesilmesi için 186 aranır. Panodan koku ya da ses geliyorsa, duman, is veya kıvılcım varsa tablo zaten Kademe 1'dir; suyun varlığı bunu değiştirmez. Su çekildikten sonra da ıslaklık sürdüğü sürece Kademe 2 geçerlidir ve enerji kesilmiş kalır. Kuruma tamamlanıp ölçümden sonra enerji geri verildiğinde ortaya çıkan belirtiler — tek bir prizin çalışmaması, başka belirti olmadan tekrarlayan atma — Kademe 3'tür: o hat kullanılmaz, randevu alınır. Kademeden emin olamadığınızda daha ciddi olanı seçin; su baskınında fazladan temkinin bedeli konforsuzluk, eksik temkinin bedeli geri alınamaz.

Ne yapılır

1. Kademeyi seçin, enerjiyi kesin. Yukarıdaki merdiven neyin nerede durduğunu söyler. Kademe 2'deyseniz ve ana şaltere kuru zeminden ulaşabiliyorsanız şalteri indirin, indirilmiş bırakın. Su baskınında tek bir sigortayı indirmek yeterli değildir: tek kutuplu bir otomat yalnızca fazı ayırır, nötr bağlı kalır ve ıslak tesisatta nötr de gerilim taşıyabilir. Kesme daire ana şalterinden yapılır.

Ana şaltere kuru zeminden ulaşamıyorsanız denemeyin. Enerjiyi kesecek olan siz değilsiniz: 186 aranır ve enerji besleme tarafından kesilir. Bodrumdaki ya da giriş katındaki sayaç ve ana pano bölgesine gidilmez — su baskınında orası tesisatın en alçak ve en tehlikeli noktasıdır.

Şalteri indirdiyseniz kimsenin geri kaldırmayacağından emin olun. Panoya elle bir not bırakın, evdeki herkese ve bina yönetimine haber verin. Su baskınında panoyla birden çok kişi ilgilenir; "ışıklar gitmiş" diyerek şalteri kaldıran kişi, ıslak alandaki bir başkasını enerjilendirir.

2. Sayaç tarafı ile daire tarafını ayırın. Daire içindeki tesisat kullanıcının tarafıdır. Sayaç ve sayaç öncesi dağıtım şirketinin tarafıdır; sayaç mühürlüdür ve o mühür yalnızca dağıtım şirketince açılır. Bina ana panosu ve kolon hattı ise ortak tesisattır. Sayaç panoları çoğunlukla bodrumda ya da giriş katında bulunur; bir su baskınında bu bölge tesisatın en alçak noktasıdır. Su buraya ulaşmışsa binanın enerjisini kendi başınıza kesmeye çalışmayın: bildirim 186'ya yapılır, enerji besleme tarafından kesilir ve bina yönetimi aynı anda haberdar edilir. Dağıtım şirketinin işi sayaç ve öncesiyle sınırlıdır; sayaçtan sonraki daire tesisatının kurutulması, ölçülmesi ve yeniden enerjilendirilmesi ayrı bir iştir ve bu bildirimle çözülmez.

3. Suyun kaynağını durdurun, sonra suyu tahliye edin. Su vanası, ulaşmak için birikintiye girmeyi gerektirmiyorsa kapatılabilir. Gerektiriyorsa girilmez: vana kapanmadığı için oluşacak su hasarı, sudaki gerilimin bedeliyle kıyaslanmaz. Birikintiye yalnızca binanın enerjisinin besleme tarafından kesildiği dağıtım şirketince teyit edildikten sonra girilir — kendi daire şalterinizi indirmiş olmanız bu teyidin yerini tutmaz.

Tahliyede kullanılacak pompanın beslemesi su almış tesisattan alınmaz; ıslak bir tesisatı pompa çalıştırmak için enerjilendirmek, bu yazıdaki sıranın tam tersidir. Besleme, su almamış ayrı bir tesisattan ve 30 mA kaçak akım koruması arkasından alınır; uzatmanın fişi, prizi ve bütün bağlantı noktaları su seviyesinin ve ıslak zeminin dışında kalır. Bu koşullar sağlanamıyorsa tahliye sizin işiniz değildir.

4. Suyun geldiği yeri yazın. Su hangi yüksekliğe çıktı, ne kadar durdu, içinde kanalizasyon var mıydı; hangi prizler, buatlar ve armatürler altında kaldı. Bunlar hatırlanarak yazılır. Panonun su alıp almadığını anlamak için panoya yaklaşılmaz, fotoğrafı çekilmez — bu belirlemeyi gelen yetkin kişi yapar. Fotoğraf yalnızca güvenli mesafeden ve enerji kesildikten sonra çekilir. Bu kayıt ölçümün nereden başlayacağını belirler ve hasar dosyası için de gerekir.

5. Kurutmayı yapının kuruması olarak planlayın. Havalandırma, nem alıcı ve mekanik kurutma önce yapı elemanını kurutur. Sıva altı borunun içi, priz kasasının arkası ve pano rayının altı en son kurur. Duvar kapatma, sıva ve boya işleri nem ölçülmeden yapılmaz; kapatılan nem içeride kalır ve bir daha görülmez.

6. Enerjiyi ölçüm belirler. Enerjinin geri verilip verilmeyeceğine, hangi devrelere verileceğine ve hangilerinin kapalı kalacağına izolasyon direnci ölçümü karar verir. Bu ölçüm, iletkenlerin birbirine ve toprağa göre yalıtımının hâlâ yeterli olup olmadığını sayıyla söyler; gözle yapılan hiçbir değerlendirme onun yerini tutmaz. Yanında koruma iletkeninin sürekliliğine ve topraklamaya da bakılır. Sonuç sınırın altındaysa enerji verilmez: ya kurumanın ilerlemesi beklenir ya da o bölüm yenilenir. Islaklık sürerken alınan ölçüm yalnızca "ıslak" der; karar veren ölçüm, kuruma durduktan sonra alınandır.

7. Su almış cihazları tesisattan ayrı ele alın. Cihazların fişi çekilmez. Su almış bir cihazı prizden ayırmak için ıslak prize uzanmak ya da birikintiye basmak gerekir; cihazlar enerji kesildikten ve su tahliye edildikten sonra, bulundukları yerde takılı hâlde bırakılır. Su altında kalmış beyaz eşya, kombi, klima iç ünitesi, elektrikli süpürge, uzatma kablosu ve çoklu priz, tesisat temiz çıksa bile ayrı bir konudur. Bu değerlendirme cihazın servisinin işidir ve tesisat ölçümünün kapsamına girmez.

Ne yapılmaz

• Ölçüm yapılmadan enerji verilmez. Suyun çekilmiş olması bir aşamadır, izin değil: indirilen şalter, kuruma tamamlanıp izolasyon ölçümü alınana kadar indirilmiş kalır. "Bir deneyelim, atarsa atar" bir sınama değildir: ıslak bir tesisatta akımın hangi yoldan geçeceği bilinmez ve o yol bir insanın üzerinden geçebilir.
• Birikintinin içinde yürünerek panoya gidilmez — ne şalter indirmek için, ne bakmak için. Ayakların bastığı yer iletken bir zemindir ve tesisatın hangi noktasının suyla temas ettiği bilinmiyordur.
• Su almış panonun kapağı açılmaz, içi silinmez, kurutulmaya çalışılmaz. Fön, ısıtıcı ya da basınçlı hava ile pano kurutmak hem enerjili bir cihazı ıslak ortama sokmaktır hem de kalıntıyı yüzeye yaymaktır.
• Sigortanın atmamış olması hattın sağlam olduğuna kanıt sayılmaz. Otomat akımın büyüklüğünü ölçer, yalıtımı değil. Islak bir hat hiçbir sigortayı attırmadan kaçak vermeye devam edebilir.
• Kaçak akım rölesinden onay aranmaz. Rölenin açmıyor olması tesisatın kuru olduğunu göstermez; test butonu ise rölenin kendi açma düzeneğini sınar, hattın izolasyonu hakkında bilgi vermez. Su baskınından sonra test butonuna basılmaz: butonun çalışması tesisatın enerjili olmasını gerektirir, yani ıslak bir tesisata bilerek enerji vermeyi. Rölenin su alıp almadığı ölçümle belirlenir, butonla değil.
• Tekrar tekrar atan bir röle ya da sigorta devre dışı bırakılmaz, köprülenmez, daha büyüğüyle değiştirilmez. Islak tesisatta tekrarlayan atma bir arıza değil, doğru çalışan bir korumadır.
• Islanmış cihaz kurutulup prize takılarak denenmez. Dışarıdan kuruması, içindeki kalıntının kalktığı ya da korozyonun durduğu anlamına gelmez.
• Sayaca, mühre, kolon hattına ve bina ana panosuna müdahale edilmez. Buradaki iş dağıtım şirketinindir; mührü açmak ayrı bir sorundur.
• Islak tesisata jeneratör ya da başka bir geçici kaynak bağlanmaz. Kaynağın değişmesi yalıtımın durumunu değiştirmez. Böyle bir bağlantı ayrıca üretilen gerilimi şebeke yönüne verebilir; kesik sanılan bir hatta müdahale eden ekip için bu, beklemediği bir enerjidir.
• Yakıtla çalışan jeneratör ya da su pompası bina içinde çalıştırılmaz. Bodrum, garaj, merdiven altı, kapalı balkon ve pencere ile havalandırma ağzının yakını buna dahildir. Su baskınında tahliye tam da bu alçak ve kapalı hacimlerde yapıldığı için risk burada en yüksektir: egzozdaki karbonmonoksit kokusuz ve renksizdir, kapalı hacimde birikir ve öldürür. Kapının açık bırakılması havalandırma sayılmaz; makine dışarıda durur, içeriye yalnızca hortumu ya da kablosu girer.
• Islak alana uzatma kablosuyla geçici hat çekilmez. Tahliye ve aydınlatma için geçici besleme gerekiyorsa bunu kuran kişinin yetkin olması ve beslemeyi nereden aldığını bilmesi gerekir; su almış tesisattan alınan geçici hat, kesilmiş enerjiyi arka kapıdan geri vermektir.
• Su içindeki kabloya, armatüre ya da cihaza dokunulmaz. Kendi dairenizin şalterini indirmiş olmanız suyu güvenli yapmaz: bina ortak tesisatı, komşu dairelerin kolon hatları ve sayaç öncesi besleme sizin kesemediğiniz taraftadır ve aynı suyun içindedir. Enerjinin besleme tarafından kesildiği dağıtım şirketince teyit edilmeden su içindeki hiçbir elektrikli parçaya dokunulmaz.
• Suda çarpılan ya da yığılan birine dokunulmaz, elle çekilmeye çalışılmaz. Ona dokunan ikinci kişi de akımın yoluna girer ve kurtarma girişimi çoğu zaman ikinci kazazedeyi üretir. Sıra şudur: enerjiyi kesebiliyorsanız kesin, kesemiyorsanız suya girmeyin; 112 aranır, enerjinin besleme tarafından kesilmesi için 186 aranır. Kişi ancak enerjinin kesildiği kesinleştikten sonra sudan çıkarılır.
• Ana şalteri indirmek her kaynağı kesmez. Binada ya da dairede kesintisiz güç kaynağı, akü grubu, inverter, çatı güneş sistemi veya sabit jeneratör varsa bunlar şalterden bağımsız besleme yapar. Güneş panelleri gün ışığı aldıkları sürece gerilim üretir; akü kutup başları hiçbir kesiciyle enerjisiz hâle gelmez. Böyle bir tesisatta "enerji kesildi" kararını kullanıcı veremez, yetkin kişi verir.