Yeni Taşındığınız Evde İlk Gün Nelere Bakılır?

Kısa cevap

İlk günün işi tamir değil envanterdir: sayaç endeksini okumak, aboneliği kendi adınıza almak, gözle görülebilenleri yazmak ve tesisatın hangi soruları cevapsız bıraktığını bilmek. Belirti vermeyen bir ev "sorunsuz" değil, yalnızca henüz belirti vermemiş bir evdir; tesisatın geçmişi duvarın içinde kalır ve anahtar teslimiyle birlikte kimse onu size anlatmaz. Pano kapağı açılmaz, sigortalarla deneme yapılmaz — ilk gün elinizdeki araçlar bakmak, okumak ve not almaktır. Taşındığınız gün koku, ses, duman ya da ısınma varsa konu envanter değil aciliyettir; o durumda aşağıdaki merdiven geçerlidir.

Neden olur

Bir eve taşınmak, o tesisatın geçmişini devralmaktır; kaydını devralmak değil. Bir daire ömrü boyunca birkaç kez elden geçer: duvara priz eklenir, mutfak yenilenirken hat bölünür, klima için ayrı bir hat çekilir, bir buat alçıpanın arkasında kalır. Bu işlerin hangisinin nasıl yapıldığı, iş bittiği gün görünmez olur. Yeni oturan çalışan bir ev görür; o evin nasıl çalıştığını gösteren bir belge çoğu zaman devredilmez, devredildiğinde de kapsamı yapılan işle sınırlıdır.

İkinci mekanizma yükün değişmesidir. Bir tesisat, bugün takılan cihazlara göre değil, kurulduğu gün varsayılan yüke göre boyutlanmıştır. Yeni oturan kendi cihazlarını getirir: kurutucu, ankastre fırın, ısıtıcı, ikinci bir klima, belki elektrikli araç şarjı. Uzun süre hafif yük taşımış gevşek bir klemens, o hafiflikte kendini belli etmez; yük büyüdüğünde ısınmaya başlar. Taşınmanın ardından ortaya çıkan arızaların bir bölümü bu yüzden yeni arıza değildir — sınırında duran bir bağlantının nihayet zorlanmasıdır.

Uzun süre boş kalmış evlerde nem ayrı bir etkendir. Isıtılmayan ve havalandırılmayan bir dairede rutubet yalıtımın yüzey direncini düşürür; kemirgen zararı da boş ve ısıtılmayan dönemde fark edilmeden ilerleyebilir. Böyle bir eve enerji verildiğinde kaçak akım rölesinin hemen açması alışılmadık bir sonuç değildir ve bu, rölenin arızalı olduğu anlamına gelmez; tam tersine işini yaptığı anlamına gelir. Bu durumda röle kaldırılmaz, tekrar denenmez: kaldırmak, kaçağın olduğu bilinen bir tesisata yeniden enerji vermektir. Röle indirilmiş bırakılır ve yalıtım direnci ölçülür — hangi devrede kaçak olduğu tahminle değil ölçümle bulunur.

İki koruma vardır ve biri diğerinin yerine geçmez. Otomat sigortanın koruduğu şey kablodur; aşırı yüklenmeyi ve kısa devreyi görür. Kaçak akım rölesinin koruduğu şey insandır: devreye giden akım ile geri dönen akım arasındaki farkı izler, çünkü bu fark akımın bir bölümünün amaçlanan yol dışından toprağa aktığını gösterir. Bir insanın üzerinden geçen akım, otomat sigortayı açtıracak büyüklüğün çok altında kalır — yani sigortası tam olan bir evde can koruması hiç bulunmayabilir ve bu eksiklik hiçbir belirti vermez. Can koruması için aranan eşik 30 mA'dir; 300 mA değerindeki bir cihaz yangın korumasına yöneliktir ve can koruması yerine geçmez.

Test butonu neyi kanıtlar, neyi kanıtlamaz. Kaçak akım rölesi, üzerindeki T ya da TEST işaretli düğmeyle sıradan bir otomattan ayrılır. Bu düğme, rölenin içinde yapay bir dengesizlik oluşturup mekanizmayı açtırır. Açması, mekanizmanın kilitlenmediğini gösterir. Göstermedikleri daha uzun bir listedir: hangi akımda açtığı, açmanın ne kadar sürdüğü, panodaki devrelerin tamamının gerçekten o rölenin arkasında olup olmadığı ve tesisatın topraklamasının bu korumayı tamamlayacak durumda olup olmadığı. Bunların hepsi ölçümün cevapladığı sorulardır.

Prizdeki toprak ucu ile çalışan topraklama aynı şey değildir. Prizin yan tırnakları gövdenin bir parçasıdır; arkasında bir koruma iletkeni bağlı olmasa da oradadır. Koruma iletkeni bağlı olsa bile soru bitmez, çünkü topraklamanın işi bir tel bulundurmak değil, iki şeyi birden yapmaktır: arıza akımının koruma cihazını açtıracak bir yol bulmasını sağlamak ve aynı anda dokunulabilen metaller arasındaki gerilim farkını sıfırlamak. Bu işin nasıl yapıldığı tesisatın topraklama düzenine göre değişir — bazı düzenlerde belirleyici olan akımın büyüklüğü, bazılarında topraklama direncinin dokunma gerilimini güvenli sınırın altında tutup tutmadığıdır. İkisi de tahminle bilinmez: iletkenin panodan prize kadar sürekli olup olmadığı, topraklama direncinin ne olduğu ve arıza akımının izleyeceği çevrimin bu işi yapacak durumda olup olmadığı ölçülür. Koruma iletkeni bulunmayan tesisatlarda prizin toprak ucunu nötre köprülemek eski bir uygulamadır; prize takılan basit bir test fişine "toprak var" dedirtebilir, ancak nötr tarafında bir kopma olduğunda cihaz gövdelerini gerilim altında bırakabileceği için topraklamanın yaptığı işi yapmaz.

Ne zaman acil

Aşağıdaki üç kademe bu sitedeki bütün elektrik güvenliği yazılarında aynıdır. Bir belirti yalnızca bir kademede geçer; kademeler birleştirilmez, sıraları değişmez.

Kademe 1 — Yaklaşmayın, terk edin, 112'yi arayın.

• Duman, alev, is ya da kıvılcım var.
• Koku ya da ses panonun bulunduğu bölgeden geliyor.
• Pano kapağının sıcak olduğu fark edilmiş.

Hiçbir şeye dokunulmaz, panoya yaklaşılmaz, herkesle birlikte bina terk edilir, 112 aranır. Pano kapağının sıcak olup olmadığını öğrenmek için panoya yaklaşılmaz; koku ya da ses panodan geliyorsa bu kademe, kapak soğuk olsa da geçerlidir. Kapalı bir muhafazanın içindeki ark, kapağın hemen önündeki mesafeyi de riskli kılar.

Kademe 2 — Enerjiyi kesin, bekletmeyin.

• Koku ya da ısınma belirli bir prizde, anahtarda veya buatta toplanıyor; pano temiz ve soğuk.
• Çıtırtı, cızırtı ya da ark sesi duyuluyor; ses panodan gelmiyor.
• Prize, fişe, anahtara veya bir cihaza dokununca çarpılma hissediliyor.
• Su ile elektrik bir arada: priz ıslanmış, üzerine su damlıyor ya da yakınında sızıntı var.

Ana şalter ya da ilgili sigorta indirilir, indirilmiş bırakılır, yetkin kişi çağrılır. Panoya yaklaştığınızda duman, is, kıvılcım, koku ya da cızırtı fark ederseniz şalteri indirmeye çalışmayın; o durum Kademe 1'dir.

Kademe 3 — Bekleyebilir, ama kullanmayın.

• Sigorta tekrar tekrar atıyor, başka hiçbir belirti yok.
• Işıklar ara ara kırpışıyor.
• Tek bir priz çalışmıyor.
• Priz ya da anahtar kapağında sararma, kahverengileşme veya erime izi var; şu anda ısınma, koku ve is yok.

O hat ya da priz kullanılmaz, randevu alınır.

Ayrı bir durum — nötr kopması. Işıkların kısılmak yerine parlaması, ampullerin arka arkaya patlaması, birden çok cihazın aynı anda bozulması bu tabloyu düşündürür. Burada tek bir hattın sigortasını indirmek korumaz, çünkü sorun besleme tarafındadır: ana şalter indirilir ve 186 aranır.

Bu yazının belirtileri merdivende nereye düşer? Bu yazının konusu belirti vermeyen bir evdir ve bulgularının çoğu merdivenin dışında kalır: etiketsiz sigortalar, kaçak akım rölesinin bulunmaması, toprak ucundan emin olamamak ya da buşonlu bir pano acil değildir — randevu konusudur. Merdivene giren durumlar şunlardır. Uzun süre boş ya da enerjisiz kalmış bir eve enerji verildikten sonra koku, ses, duman veya ısınma başlarsa kaynağına göre Kademe 1 ya da Kademe 2 uygulanır; kaynak panoysa Kademe 1'dir. Islak zeminde duran, üzerine su damlayan ya da içine su girmiş bir priz Kademe 2'nin su maddesidir. Elle erişilebilen açıkta iletken uçları veya kapağı olmayan bir buat da Kademe 2 gibi ele alınır: o hattı besleyen sigorta biliniyorsa indirilir, bilinmiyorsa ana şalter indirilir. Hangi sigortanın o hattı beslediğini bulmak için sigortalar tek tek denenmez. Küvetin ya da duşun hemen yanındaki kuru bir priz, sararmış bir priz kapağı (ısınma, koku ve is yoksa; varsa Kademe 2'dir), ara ara kırpışan ışık ve belirtisiz atan sigorta Kademe 3 davranışını gerektirir: o hat ya da priz kullanılmaz, randevu alınır. Bir bulgunun hangi kademeye girdiği belirsiz kalıyorsa iki ihtimalden ağırına göre davranın: yeni bir evde bilinmeyen zaten fazladır ve hafif tarafa yorulan bir belirsizliğin bedeli, ağır tarafa yorulanınkiyle aynı ölçeğe sığmaz.

Ne yapılır

Önce sayaç, sonra abonelik. Eve girdiğiniz gün sayaç endeksini okuyun ve okuduğunuz değeri, tarihiyle birlikte fotoğraflayın. Devirden önceki tüketim önceki aboneye aittir. Devir işleminde endeks dağıtım şirketince okunur ve kayda geçer; sizin o gün çektiğiniz fotoğraf bu kaydı doğrulamanızı kolaylaştırır, kaydın kendisi değildir.

Sayaç ortak bir panodaysa yalnızca ekranı okunur. Dolabın kapağı açılmaz, kilidi zorlanmaz. Kapak zaten açıksa, iletken uçlar görünüyorsa ya da o bölgede koku, ses, ısınma veya is varsa yaklaşılmaz — bu bir Kademe 1 durumudur; apartman yönetimi ve dağıtım şirketi (186) aranır. Endeks güvenle okunamıyorsa fotoğraf yerine dağıtım şirketinin kaydı esas alınır. Sayacın kendisine dokunulmaz: mühür, kapak ve bağlantılar dağıtım şirketinin sorumluluk alanındadır.

Aboneliği kendi adınıza alın. İki ayrı kurum vardır ve karıştırılması zaman kaybettirir: fatura ilişkisi tedarik şirketiyle kurulur, sayaç ve şebeke tarafı ise dağıtım şirketinin işidir. Enerjisi kesik bir eve enerjinin verilmesi de dağıtım şirketinin yapacağı bir işlemdir, sizin değil.

Odaları ve devreleri eşleştirmeye çalışmadan, elinizdeki bilgiyi yazın. Hangi sigortanın hangi odayı beslediğini bilmiyorsanız bu bir eksiklik değil, çoğu dairenin başlangıç durumudur. Etiketleme sigortaları tek tek indirip kaldırarak değil, devreler ölçülerek çıkarılır; bu yüzden bu iş ilk kontrolün çıktısıdır, ilk günün ödevi değil. Sizin yazacağınız şey daha basit: hangi odada kaç priz var, hangi cihaz nerede duracak, uzatma kablosuyla çözülmüş kalıcı bir yük var mı.

Yaş işaretlerini not edin. Bu bölümdeki hiçbir şey koku, ses, ısınma, is ya da duman varken yapılmaz; o durumda envanter değil yukarıdaki merdiven geçerlidir.

Vidalı buşonların bulunduğu bir pano, iki uçlu ya da toprak tırnağı bulunmayan prizler, siyah bakalit anahtarlar, porselen duylar ve bez örgülü kablo ucu görünen eski armatürler tesisatın kuşağını gösterir. Bunlara yalnızca bakılır: bez örgülü kablo ucu görünen bir armatüre dokunulmaz, ampulü değiştirilmez ve o hat, yalıtımı ölçülene kadar kullanılmaz — bez yalıtım yaşlandığında dokunuşla ufalanır ve iletkeni açığa çıkarır. Bunları görmek için pano kapağını açmanız gerekmez; gerekiyorsa da o iş sizin işiniz değildir. Bu işaretler tek başına "tehlikeli" demek değildir, "bu tesisat kendi döneminin kurallarıyla kurulmuş ve bugünkü yüke göre değerlendirilmemiş olabilir" demektir.

Islak hacimleri ve dış mekânı öne alın. Banyoda bakılacak şey prizin var olup olmadığı değil, nerede olduğudur: duşun ve küvetin hemen çevresi priz yeri değildir, çamaşır makinesinin beslendiği priz su sıçrama alanının dışında olmalıdır ve armatürün kapalı gövdeli, neme uygun bir tip olması gerekir. Banyodaki metal boruların, küvet gövdesinin ve tesisatın birbirine bağlandığı eşpotansiyel bağlantı ise gözle görülmez; varlığı ve sürekliliği ölçülür. Balkon, bahçe ve teras prizlerinde de aynı soru geçerlidir: kapak contası ve dış mekâna uygunluk.

Yeni yükleri baştan söyleyin. Kurutucu, ankastre fırın ve ocak, ilave klima, elektrikli ısıtıcı ya da araç şarjı düşünüyorsanız bunu ilk kontrolde söyleyin. Bir tesisatın bu yüklere hazır olup olmadığı, cihazlar takıldıktan sonra değil, hat kesitleri ve pano yapısı değerlendirilerek anlaşılır.

Neyin ölçüleceğini bilerek isteyin. İlk kontrolün cevaplaması gereken sorular şunlardır: koruma iletkeni panodan prizlere kadar sürekli mi, topraklama direnci ne, kaçak akım rölesi hangi akımda ve ne kadar sürede açıyor, hangi devreler bu rölenin arkasında, tesisatın yalıtım direnci ne durumda, pano bağlantıları sağlam mı ve hangi sigorta hangi devreye ait. Bu listeyi bilmek, ölçümü kendiniz yapmanız için değil, size verilen cevabın eksik olup olmadığını anlayabilmeniz içindir.

Kiracıysanız sınırı yazıyla netleştirin. Kim ödeyecek sorusunun cevabı önce kanunda, sonra kira sözleşmesinde aranır: tesisatın kullanıma elverişli tutulması kural olarak mülk sahibinin, olağan kullanımın gerektirdiği küçük bakım ise kiracının tarafındadır. Sözleşmede aksi bir düzenleme varsa bunu bir hukukçuya sormak gerekir. Kim çağıracak sorusunun cevabı ise evde oturandır. Genel çerçeve şudur: sayaç ve şebeke tarafı dağıtım şirketine, sayaç sonrası daire tesisatı mülk sahibine, ortak alan tesisatı ve kolon hattı apartmanın ortak yönetimine bakar. Kontrol sonucunu mülk sahibine yazılı iletmek, ilerideki tartışmayı da bugünden kapatır.

Ne yapılmaz

• Sayaca müdahale edilmez. Mühür, kapak, kablo ucu ve sayacın yeri dağıtım şirketinin alanıdır. Kesik bir sayacı açmak, sayacı taşımak ya da mühürle oynamak bir tamir değil, ayrı bir sorundur — hem hukuken hem elektriksel olarak. Sayacın ve ana şalterin giriş tarafı, evdeki hiçbir şalter indirilerek enerjisiz hâle getirilemez; ana şalter kapalıyken bile o uçlar şebeke gerilimindedir ve kaçak akım rölesi orayı korumaz.
• Abonelik devri yapılmadan enerji kullanılmaya devam edilmez. Ölçülen tüketimin kime yazıldığı devir tarihine kadar önceki aboneyi bağlar; devirden sonrası size yazılır.
• Pano kapağı açılmaz, vidalı iç kapak sökülmez, klemens ve baralara dokunulmaz. Yetkin olmayan birinin panoda yapabileceği tek işlem şalter ya da sigorta indirmektir.
• Etiketsiz sigortalar deneme yanılmayla etiketlenmez. Sigortayı indirip kaldırarak hangi odanın söndüğüne bakmak enerji vermek ve almaktır; ayrıca yanlış eşleştirilmiş bir etiket, hiç etiket olmamasından daha tehlikelidir — biri temkinli davranır, diğeri yanlış yere güvenir.
• Kaçak akım rölesi bulunmayan bir tesisat, "sigortalar atıyor demek ki koruma var" diye kabul edilmez. İki cihaz iki ayrı işi yapar ve otomat sigorta insanı korumak için tasarlanmamıştır.
• Toprak tırnağı bulunan bir prize bakılarak topraklama var sayılmaz. Prize takılan basit test fişlerinin verdiği "toprak var" işareti de bu soruyu kapatmaz; o cihazlar belirli kablolama hatalarını gösterir, topraklamanın etkili olup olmadığını göstermez.
• Toprak ucu nötre köprülenmez ve köprülenmiş bir tesisat "topraklaması var" diye bırakılmaz. Bu düzenleme, nötrde bir kopma olduğunda cihaz gövdelerini gerilim altında bırakabilir.
• Banyoya uzatma kablosu sokulmaz. Banyoda priz olmaması, kabloyu kapının altından geçirmek için bir gerekçe değildir; ıslak hacim, uzatma kablosunun tasarlandığı ortam değildir.
• Priz, anahtar ve armatür kendi başınıza eklenmez, yeri değiştirilmez. Yeni evde en erken akla gelen işlerden biri budur ve duvarın içindeki hattın kesitini, güzergâhını ve mevcut yükünü bilmeden yapıldığında sorunu görünmez bir yere taşır.
• Tesisat işi, boyadan ve mobilyadan sonraya bırakılmaz. Duvar açılması gerekiyorsa bunun en ucuz ve en az zarar veren anı, evin boş olduğu andır.
• "Tesisat yeni yapıldı" beyanı ölçüm yerine geçmez. Bu bir güvensizlik meselesi değil, kayıt meselesidir: yapılan işin kapsamını satıcı da kiraya veren de çoğu zaman gerçekten bilmez.
• Kapağı kırık ya da gevşek duran, iletken uçlarına elle erişilebilen bir priz Kademe 2'dir: o hattı besleyen sigorta biliniyorsa indirilir, bilinmiyorsa ana şalter indirilir. "Kullanmam yeter" değildir — priz duvarda enerjili kalır ve çocuk ya da ev hayvanı erişimi devam eder.
• Yanık izi, is ya da erimiş plastik kokusu taşıyan bir priz kullanılmaz ve kademesi merdivene göre belirlenir; is Kademe 1'in maddesidir. Yalnızca sararma veya kahverengileşme varsa ve şu anda ısınma, koku ve is yoksa Kademe 3'tür: o priz kullanılmaz, randevu alınır.
• Topraklamasız (iki uçlu) prize gövdesi metal cihaz takılmaz. Çamaşır makinesi, bulaşık makinesi, fırın, elektrikli ısıtıcı ve buzdolabı topraklamasız hatta bağlanmaz. Topraklı fişi iki uçlu prize geçiren ara fişler ve adaptörler topraklamayı sessizce iptal eder; bunlar bir çözüm değil, korumanın kaldırılmasıdır. Toprak ucundan emin olunmayan bir evde bu cihazlar, ölçüm yapılana kadar ıslak hacimlerde ve dış mekânda hiç kullanılmaz.
• Atan bir buşonun içine madeni para, folyo veya tel konmaz; yerine daha yüksek amperli buşon takılmaz. Buşonun koruduğu şey duvarın içindeki kablodur; onu köprülemek ya da büyütmek, kabloyu koruyan tek cihazı iptal etmek demektir — arıza artık sigortada değil duvarda son bulur. Tekrar tekrar atan buşon Kademe 3'tür: o hat kullanılmaz, randevu alınır.
• Atmış bir kaçak akım rölesi kaldırılmaz. Kaldırmak, kaçağın olduğu bilinen bir tesisata yeniden enerji vermektir. Röle indirilmiş bırakılır ve neden attığı ölçümle bulunur.