Avize ve Armatür Montajı

Bir armatürün montajı iki ayrı soruya aynı anda cevap vermek zorundadır: bu ağırlığı ne taşıyacak ve bu armatürü ne besleyecek. İkisi birbirinden bağımsız görünür, oysa işin zorluğunu da riskini de belirleyen şey ikisinin aynı noktada çakışmasıdır. Avize, evde insanın başının üstünde asılı duran, görünmeyen bir bağlantıya emanet edilmiş birkaç parçadan biridir.

Taşıma tarafında belirleyici olan tavanın ne olduğudur. Betonarme döşemede yük doğrudan betona aktarılır ve dübel seçimi armatürün ağırlığına göre yapılır. Alçıpan asma tavan ise farklıdır: levhanın kendisi bir taşıyıcı değildir, altındaki taşıyıcı profiller ve profilleri üstteki döşemeye bağlayan askılar taşır. Bu yüzden alçıpanda yapılacak şey levhaya dübel çakmak değil, yükü ya taşıyıcı profile ya da doğrudan üstteki döşemeye aktarmaktır; boşluk dübelleri yalnızca hafif armatürler için ve üreticinin bildirdiği taşıma değeri içinde anlamlıdır. Ahşap tavanda bağlantı kirişe ya da yeterli kalınlıkta bir ahşap elemana yapılır, kaplama tahtasına değil. Eski dairelerde tavanda hazır duran kanca ise ayrı bir konudur: ne zaman, neye ve ne kadar yükü taşıyacak biçimde tespit edildiği bilinmediği için, taşıma değeri bilinmeyen bir kanca yeni bir armatürün altına girmez.

Besleme tarafında ilk iş, tavandan çıkan uçların ne olduğunu bulmaktır. O nokta çoğu evde yalnızca bir armatür ucu değildir; komşu hatların birleştiği bir buat gibi kullanılır ve içinden birden çok devre geçebilir. Çok gruplu bir avizede ayrıca birden çok anahtarlanmış faz bulunur — komütatör anahtar, aynı noktadan iki lamba grubunu ayrı ayrı yakar ve tavana iki ayrı anahtarlanmış faz ile ortak bir nötr getirir. Hangi ucun sürekli faz, hangisinin anahtarlanmış faz, hangisinin nötr ve toprak olduğu ölçülmeden bağlantı yapılamaz. Burada bir de sessiz bir tehlike vardır: anahtar fazı değil nötrü kesecek biçimde bağlanmışsa, anahtar kapalıyken duy ve armatür uçları faz potansiyelinde kalmaya devam eder. Ampul değiştiren kişi bunu bilmez ve bilmesinin bir yolu da yoktur.

Bu sayfa montaj işini anlatır. Hangi armatürün alınacağı, hangi renk sıcaklığının seçileceği ve mevcut aydınlatmanın toplu olarak dönüştürülmesi ayrı bir karar dizisidir; LED Aydınlatma Dönüşümü sayfasında ele alınır. Armatür noktasının hiç bulunmadığı, yeni bir hat çekilmesi gereken durumlar ise montaj değil hat işidir ve kapsamı ayrıca konuşulur; mevcut bir hattın kopmuş ya da yalıtımını yitirmiş bölümünün onarımı Elektrik Tesisatı Tamiri sayfasında anlatılır.

Ne zaman gerekir

• Yeni bir avize, sarkıt, aplik ya da tavan armatürü alındı; tavandan çıkan uçların hangisinin ne olduğu bilinmiyor.
• Mevcut avize sallanıyor, montaj noktasının çevresinde çatlak, kabarma ya da alçı dökülmesi var.
• Alçıpan asma tavana ağır bir armatür asılacak ve arkasında taşıyıcı olup olmadığı bilinmiyor.
• Salon, koridor ya da mutfak tavanına gömme spot düzeni kurulacak; delik açımı, tavan boşluğu ve yalıtım söz konusu.
• Banyo, balkon, teras ya da bahçe için armatür takılacak; konum ve koruma derecesi belirleyici.
• Boya ve tadilat bitti, sökülmüş armatürler geri takılacak; hangi ucun nereye gittiği kaydedilmemiş.
• Avizenin bir lamba grubu yanıyor, diğeri yanmıyor ya da anahtarların ikisi de aynı grubu yakıyor.
• LED armatürün sürücüsü arızalandı ve sürücü, tavan boşluğunda erişilemeyen bir noktaya bırakılmış.
• Tavan yüksek; armatür ağır ya da uzun ve montaj güvenli bir yükselme aracıyla iki kişilik çalışma gerektiriyor.

Kapsam

• Montaj öncesi ölçüm. Tavandan çıkan her iletken ayrı ayrı belirlenir: sürekli faz, anahtarlanmış faz ya da fazlar, nötr ve toprak. Anahtarın fazı mı nötrü mü kestiği bu adımda anlaşılır; nötrü kesen hatalı bağlantı bulunursa düzeltilir.
• Tavan yapısının belirlenmesi. Beton, alçıpan asma tavan, ahşap ya da kaset tavan; hangisi olduğu tespit yönteminin tamamını değiştirir. Alçıpanda taşıyıcı profilin izi, levha vidalarının mıknatısla izlenmesi, uygun bir dedektör kullanılması ya da tavan boşluğundan bakılması yoluyla aranır.
• Yükün aktarılacağı noktanın seçimi. Hafif armatürlerde üreticinin taşıma değeri bildirilmiş boşluk dübeli; ağır armatürlerde yükün taşıyıcı profile ya da doğrudan üstteki döşemeye askı ile aktarılması. Tekil bir noktaya asmak yerine yükü iki noktaya dağıtmak, armatürün biçimi elverdiğinde tercih edilir.
• Mevcut kancanın değerlendirilmesi. Sıvaya gömülü, paslanmış, oynayan ya da kaynağı bilinmeyen kanca kullanılmaz; yerine taşıma değeri belli bir bağlantı elemanı konur.
• Armatür sınıfına göre toprak bağlantısı. Metal gövdeli Sınıf I armatürlerde koruma iletkeni gövdedeki toprak ucuna bağlanır. Üzerinde iç içe iki kare işareti bulunan Sınıf II armatürlerde ise gövdeye toprak bağlanmaz; gelen koruma iletkeni kesilmez, uygun biçimde sonlandırılıp yalıtılarak bırakılır, çünkü o noktaya ileride başka bir armatür gelebilir.
• Hattın armatüre uygunluğunun kontrolü. İletken kesiti, devreyi koruyan otomat ve çok ampullü avizede toplam yük birlikte değerlendirilir. LED armatürlerde sürekli akım düşüktür, ancak sürücülerin çok kısa süreli kalkış akımı yüksektir; toplu spot montajında anahtarlama grubuna binen bu akım, otomat seçimi ve anahtar kontağının ömrü açısından ayrıca değerlendirilir.
• Spot montajı. Delik çapı, armatürün kendi kesim ölçüsüne göre açılır — delik büyük açıldığında armatürün yayları levhayı kavrayamaz. Tavan boşluğunun derinliği, komşu armatürlerle ve taşıyıcı profillerle mesafe, kablo güzergâhı ve havalanma boşluğu birlikte planlanır.
• Isı ve yalıtım. Gömme armatürün üstü, armatürün etiketinde buna izin veren bir işaret bulunmadıkça yalıtım malzemesiyle örtülmez ve tozla kapanmasına izin verilmez. Isı armatürün içinde birikirse önce sürücünün ömrü kısalır, sonrası bir yangın konusudur.
• Sürücünün konumlandırılması. LED armatürlerde arızalanan parça çoğunlukla ışık kaynağı değil sürücüdür. Sürücü, armatür sökülerek ya da bir erişim noktasından değiştirilebilecek biçimde, havalanan bir konuma yerleştirilir; asma tavanın içine erişilemeyecek şekilde gömülmez.
• Anahtarlama düzeninin kurulması. Aynı noktadan iki lamba grubunu ayrı ayrı yakan komütatör, aynı grubu iki ayrı noktadan kumanda eden vaviyen ve ikiden çok noktalı düzenlerde ara anahtar; hepsinde anahtar faz iletkenini kesecek biçimde bağlanır. Kısma isteniyorsa dimmer ile sürücünün uyumu ayrıca kontrol edilir.
• Montaj sonrası kontrol. Sabitleme yük altında kontrol edilir, anahtarlama gruplarının doğru ayrıldığı doğrulanır; anahtar kapalıyken sönük yanma, gözle görülür titreşim, kamaşma ve armatür gövdesinin ısınması gözden geçirilir. Kullanılmayan uçlar açıkta bırakılmaz, klemenslenir ve erişilebilir bir kutuya alınır.

Kapsam dışı

• Aydınlatma tasarımı ve hesaplı ışık dağılımı. Hangi armatürün nereye kaç adet konacağı, kamaşma ve aydınlık seviyesi hesabı gerektiren projelerde ayrı bir uzmanlık alanıdır; tasarımı yapan ekiple birlikte çalışırız.
• Armatürün kendi elektroniğinin onarımı ve garanti süreci. Arızalı parçayı belirler, başvuru için ölçüm ve fotoğraf kaydı veririz; onarım üreticinin ya da yetkili servisinin işidir.
• Asma tavan imalatı, alçı kapatma, sıva ve boya. Spot deliklerini armatürün ölçüsünde açar, montajı yaparız; yüzey işleri ayrı bir ustanın işidir ve takvimi birlikte kurulur.
• İskele, sepetli araç ya da vinç kurulumu gerektiren yükseklikteki montajlar. Merdiven ve seyyar platformla güvenli çalışılamayan yüksekliklerde iş, bu ekipmanı sağlayan tarafla birlikte planlanır.
• Acil aydınlatma ve yönlendirme armatürlerinin belgeli kurulumu. Bunlar kendi standardına göre belgelendirilmiş ürünlerdir ve kurulumları ayrı bir kapsamda yürütülür.

Süreç

1. Armatürün ve montaj noktasının birlikte görülmesi. Armatürün ağırlığı, askı biçimi, kutusundan çıkan montaj elemanları ve tavanın yapısı bir arada değerlendirilir. Bu adım fazladan görünür, oysa kutu açılmadan verilen kararların çoğu burada değişir; armatürle gelen montaj parçası bulunduğu tavana uymayabilir.
2. Enerjinin kesilmesi ve kesikliğin doğrulanması. İlgili otomat indirilir, kapalı kaldığı işaretlenir ve çalışılacak noktada gerilimin olmadığı ölçü aletiyle doğrulanır. Aydınlatma noktasında iki ihtimal ayrıca kontrol edilir: o noktadan komşu bir devrenin geçiyor olması ve anahtarın nötrü kesecek biçimde bağlanmış olması. İkincisinde devre kapalı görünürken uçlar faz potansiyelinde kalabilir; bu yüzden her iletken tek tek ölçülür.
3. Taşıyıcının hazırlanması. Tavan tipine göre profil aranır, döşemeye askı yapılır ya da ahşap elemana bağlantı kurulur; mevcut kanca değerlendirilir. Sabitleme elemanı armatürün ağırlığına ve tavan malzemesine göre seçilir.
4. Uçların ayrılması ve bağlantı. İletkenler klemensle bağlanır, anahtarlanmış faz grupları armatürün gruplarıyla eşleştirilir, armatürün sınıfına göre toprak bağlantısı yapılır ya da gelen koruma iletkeni yalıtılarak bırakılır.
5. Askı, seviyelendirme ve kablo düzeni. Armatür yerine alınırken çekme kuvvetinin klemense binmemesi için kabloya boy verilir; ağır ve uzun armatürler iki kişiyle askıya alınır, düzlemi ve yüksekliği kontrol edilir.
6. Enerjilendirme ve teslim. Gruplar, anahtar kapalıyken sönük yanma, titreşim ve ısınma kontrol edilir; sabitleme yeniden gözden geçirilir. Görülen ama kapsam dışında kalan eksikler — yetersiz kesit, topraksız aydınlatma hattı, hatalı anahtar bağlantısı — yazılı olarak iletilir.

Fiyatı etkileyen faktörler

• Armatür adedi ve tipi; avize, sarkıt, aplik, gömme spot ve lineer armatür aynı iş değildir.
• Tavanın yapısı ve buna bağlı tespit yöntemi. Alçıpanda taşıyıcıya ulaşmak ya da yükü üstteki döşemeye taşımak, betona dübel çakmaktan uzun sürer.
• Armatürün ağırlığı ve boyutu; ikinci kişinin gerekip gerekmediği.
• Tavan yüksekliği ve erişim; merdivenle çalışılıp çalışılamayacağı, seyyar platform ihtiyacı.
• Mevcut armatür noktasının kullanılabilir olması ya da yeni bir nokta açılması. Yeni nokta hat çekimi, kırım ve kapatma demektir.
• Spot montajında delik sayısı ile tavan malzemesi; alçıpan, ahşap ve beton tavanda delik açma işi birbirinden farklıdır.
• Anahtarlama düzeninin değişmesi: komütatör ya da vaviyen eklenmesi, kısma istenmesi, anahtar kasasına nötr çekilmesinin gerekmesi.

Güvenlik ve yönetmelik

Bu işin ilk riski elektriksel değil mekaniktir. Bir armatür, insanların altında durduğu bir yüktür ve montajı yalnızca asıldığı anı değil sonrasını da hesaba katmak zorundadır: temizlik sırasında çekilir, ampul değişiminde döndürülür, kapı çarptığında sallanır. Alçıpan levhanın kendisi taşıyıcı değildir; boşluk dübellerinin üzerinde yazan taşıma değerleri belirli bir levha kalınlığı ve durağan yük için verilir, o koşullar dışına çıkıldığında geçerliliğini yitirir. Ağır armatürlerde yük bu nedenle taşıyıcı profile ya da üstteki döşemeye aktarılır. Taşıma değeri bilinmeyen eski bir kancayı kullanmamak da aynı gerekçeyledir — kancanın bugüne kadar bir avizeyi taşımış olması, yeni armatürü taşıyacağını göstermez. Yüksekte çalışma ayrıca kendi başına bir risktir; sabit ve uygun bir yükselme aracı kullanılır, ağır bir armatür merdiven üstünde tek başına askıya alınmaz.

Elektriksel tarafta üç kural işin tamamını belirler. Birincisi anahtarın faz iletkenini kesmesidir: nötrü kesen bir anahtarda devre kapalı görünse de duy ve armatür uçları faz potansiyelinde kalır, ampul değiştiren kişi için gerçek bir tehlike doğar ve böyle bir bağlantı bulunduğunda çevrilmesi gerekir. İkincisi armatürün koruma sınıfıdır. Metal gövdeli Sınıf I armatürlerde koruma iletkeninin gövdeye bağlanması zorunludur ve bu uç "yer yoktu" gerekçesiyle açıkta bırakılmaz; buna karşılık üzerinde iç içe iki kare işareti taşıyan Sınıf II armatürlerde gövdeye toprak bağlanmaz, çünkü koruma çift yalıtımla sağlanır. Gelen koruma iletkeni bu durumda da kesilmez, yalıtılarak bırakılır. Üçüncüsü konumdur: banyo ve duş hacimlerinde armatürün küvete ve duşa olan uzaklığa göre tanımlanmış bölge kurallarına uyması, o bölge için istenen koruma derecesini taşıması gerekir. Koruma dereceleri, mahfazalarla sağlanan koruma derecelerini tanımlayan TS EN 60529'daki IP kodu ile gösterilir; dış mekânda ayrıca kablo giriş yönü ve sızdırmazlık elemanının doğru takılması belirleyicidir, çünkü yüksek IP kodlu bir armatür yanlış monte edildiğinde o dereceyi karşılamaz.

Isı, gömme armatürlerde çoğu zaman gözden kaçan başlıktır. Armatürlerin etiketinde montaj yüzeyine ve yalıtım malzemesiyle örtülmeye uygunluğu gösteren işaretler bulunur; bu işaretler yoksa armatürün üstü yalıtımla kapatılmaz ve çevresinde havalanma boşluğu bırakılır. Isının birikmesi önce sürücünün ömrünü kısaltır, sonra armatürün çevresindeki malzemeyi etkiler. Yangın dayanımı tanımlanmış bir tavan delindiğinde ise ayrı bir konu doğar: açılan delik o tavanın tanımlı performansını etkiler ve armatürün buna uygun seçilmesi ya da uygun bir kapama kullanılması gerekir. Bu, konut tavanlarından çok iş yeri, ortak alan ve kaçış yolu tavanlarında karşılaşılan bir gerekliliktir. Son olarak armatüre takılacak lambanın duy tipine ve armatürün etiketinde yazan azami güce uygun olması gerekir; etiketin üzerine çıkan bir lamba, armatürün ısı için tasarlanmış olduğu sınırı aşar.