Bahçe ve Dış Mekân Aydınlatması

Dış aydınlatma akşam beğenilir, ama suya karşı kurulur. Belirtiler de buradan gelir: duvar apliğinin camında buğu, gövdesinin dibinde birikmiş su, yağmurdan sonra atan bir sigorta, sulama yapıldığı akşam düşen kaçak akım rölesi, kışın çatlamış bir gömme armatür camı. Bir de akşam ortaya çıkan başka bir şikâyet vardır: ışık gitmesi gereken yere değil, komşunun yatak odasına gitmektedir.

Koruma sınıfı bu işin ilk kararıdır. Mahfazalarla sağlanan koruma dereceleri TS EN 60529'da tanımlanan IP kodu ile gösterilir: koddaki iki rakamdan birincisi katı cisim ve toz girişini, ikincisi suya karşı korumayı anlatır; ikinci rakam büyüdükçe sıçrayan sudan, tazyikli sudan ve suya daldırılmaya karşı korumaya doğru gidilir. Ancak bir armatürün kutusunda yazan değer, montaj biçiminden bağımsız bir garanti değildir. Armatür yandıkça ısınır, söndükçe soğur; içindeki hava genleşir ve büzülür. Basınç dengelemesi olmayan sızdırmaz bir gövde, bu çevrimde contanın kenarından nemli hava çeker ve o nem soğuduğunda gövdenin içinde yoğuşur. Bu yüzden dış mekân armatürleri ya tahliye delikli ya da nefes alan bir membranlı olarak üretilir, tahliyenin aşağıya bakması gerekir ve üreticinin belirttiği montaj konumu dışına çıkıldığında IP değeri anlamını yitirir. Sahada en sık bozulan yer de armatürün kendisi değil, kablo girişidir: rakor kablo çapına uygun seçilmemiş, yeterince sıkılmamış ya da kablo kutuya yukarıdan girip suyu içeri taşır hâle gelmiştir.

İkinci karar toprağın altındadır. Bahçedeki kablo, hava koşullarıyla değil bahçenin kendisiyle yarışır: bel, kazma, ağaç kökü, sonradan açılan bir çukur. Bu yüzden dış hat, iç mekân kablosunun spiral boruya sokulmasıyla çözülmez — yeraltına uygun bir kablo, kum yatağı, üzerine koruma ve daha yukarıya bir ikaz bandı ister; bir de kapatılmadan önce çekilmiş bir kroki ister, çünkü yıllar sonra o bahçede kazacak kişiye kalan bilgi odur. Toprak altında ek yapılmaz; bağlantılar erişilebilir, uygun koruma sınıflı ve su tahliyeli kutularda toplanır.

Üçüncü karar gerilim seviyesidir. 230 V ile kurulan bir düzen uzun mesafede ve yüksek güçte rahattır; 12 ya da 24 V ile kurulan küçük gerilimli bir düzen armatür tarafındaki riski belirgin biçimde küçültür, buna karşılık gerilim düşümünü tasarımın merkezine koyar. Bu sayfa yeni kurulan dış aydınlatmayı anlatır. Mevcut armatürlerin LED'e çevrilmesi LED Aydınlatma Dönüşümü'nde, panoda kaçak akım koruması bulunmayan tesisatlarda yapılması gereken iş Kaçak Akım Rölesi Montajı'nda ele alınır.

Ne zaman gerekir

• Bahçe, yürüyüş yolu, basamak ya da garaj yolu karanlık; akşam el feneriyle idare ediliyor.
• Bahçeye uzatma kablosu çekilmiş; kablo çimin üstünden, pencere kenarından ya da kapı altından geçiyor.
• Mevcut armatürlerin içinde su birikmiş, camı buğulu, gövdesi çatlamış ya da vidaları paslanıp akıtmış.
• Dış mekân hattı yağmurdan ya da sulamadan sonra sigortayı veya kaçak akım rölesini düşürüyor.
• Peyzaj, pergola, otopark ya da dış cephe düzenlemesi yapılıyor; aydınlatma altyapısının zemin kapatılmadan önce kurulması gerekiyor.
• Bahçe kapısına, garaj yoluna ya da servis kapısına hareket sensörlü aydınlatma isteniyor.
• Aydınlatma gece boyunca yanıyor; alacakaranlık anahtarı ya da zaman ayarı bulunmuyor.
• Işık komşunun penceresine vuruyor ya da yukarı doğru saçılıyor; şikâyet gelmiş.
• Kamera sistemi kurulmuş ama gece görüntü yetersiz; kızılötesi aydınlatma yakın yüzeyden yansıyıp görüntüyü boğuyor.
• Sulama pompası, elektrikli bahçe aleti ya da açık hava ısıtıcısı için sabit bir dış mekân prizi gerekiyor.

Kapsam

• Aydınlatma planı. Nereye ışık gerektiği kadar, nereye gerekmediği de belirlenir: yürüyüş yolu, basamak, giriş kapısı, ağaç ve cephe, oturma alanı ayrı ayrı ele alınır. Yükseğe asılmış bir projektörle her yeri birden aydınlatmak yerine, alçak ve yönlendirilmiş armatürlerle bölgelere ayırmak hem kamaşmayı hem de komşuya taşan ışığı azaltır.
• Koruma sınıfının montaj yerine göre seçilmesi. Duvar ve direk armatürlerinde sıçrayan suya karşı koruma alt sınırdır; zemine gömülen armatürler su birikintisi altında kalabildiği için belirgin biçimde daha yüksek bir sınıf ister. Darbe dayanımı ayrı bir ölçüttür ve IP ile karıştırılmaması gerekir: geçiş yolu, otopark ve çocukların oynadığı alanlarda gövdenin darbeye dayanımı en az su geçirmezliği kadar belirleyicidir.
• Armatürün koruma sınıfına göre toprak kararı. Sınıf I olarak işaretlenmiş metal gövdeli armatürlerde koruma iletkeni gövdeye bağlanır ve sürekliliği ölçülerek doğrulanır. Üzerinde iç içe iki kare işareti bulunan çift yalıtımlı Sınıf II armatürlerde gövdeye toprak bağlanmaz, ama bu kablonun damar sayısını azaltmanın gerekçesi olamaz: toprağa döşenen kabloda koruma iletkeni her hâlükârda çekilir ve Sınıf II armatürün bulunduğu noktada uygun biçimde sonlandırılıp yalıtılarak bırakılır. Sebebi gömülü kablonun geri dönülemez bir karar olmasıdır — ileride tek bir Sınıf I armatür, metal bir direk, dış mekân prizi ya da sulama pompası eklenmek istendiğinde koruma iletkeni yoksa kanalın yeniden kazılması gerekir. Aynı ilke Avize ve Armatür Montajı'nda da geçerlidir: gelen koruma iletkeni kesilmez.
• Toprak altı güzergâh ve kablo seçimi. Yeraltına uygun kablo, kum yatağı, üzerine koruma ve ikaz bandı; derinlik zeminin kullanımına göre kararlaştırılır. Güzergâh mümkün olduğunca bahçe sınırı ve sert zemin kenarı boyunca, ağaç köklerinden ve gelecekte kazılması olası alanlardan uzak geçirilir; dönüş noktaları işaretlenir ve kapatmadan önce fotoğraflanır.
• Bağlantı noktalarının düzeni. Toprak altında ek yapılmaz. Ekler erişilebilir, uygun koruma sınıflı ve tahliyeli kutularda toplanır; rakor kablo çapına göre seçilip sıkılır; kablo kutuya alttan ve bir damla halkası bırakılarak girer, böylece kablo üzerinden yürüyen su kutuya değil aşağıya gider.
• Besleme ve koruma düzeni. Dış mekân hattı panoda kendi devresinden beslenir, kesit mesafeye ve gerilim düşümüne göre seçilir, devre 30 mA kaçak akım korumasının arkasına alınır. LED sürücülerinin çok kısa ama yüksek kalkış akımı nedeniyle otomatın açma karakteristiği buna göre belirlenir; nokta sayısı fazlaysa anahtarlama kontaktör üzerinden yapılır. Uzun toprak altı hatlarında aşırı gerilim koruması ayrıca değerlendirilir.
• Küçük gerilimli (12/24 V) düzen. Güvenli küçük gerilim kaynağı seçilir ve yüke yakın, korunaklı, havalanan bir noktaya yerleştirilir. Bu düzende belirleyici olan güç değil gerilim düşümüdür: 12 V'ta iletken üzerinde kaybedilen her volt, oransal olarak 230 V'takinin çok üstünde bir kayıptır. Hat uzadıkça ya kesit büyütülür, ya kaynak ortaya alınır, ya da besleme birden fazla noktadan yapılır.
• Küçük gerilim tarafının kendi koruması. Korumanın yalnızca 230 V'luk primer tarafta olması yetmez. Aynı gücü 12 V'ta taşımak akımı yaklaşık on dokuz kat büyütür; bahçeye gömülü bir kabloda oluşan kısa devre ya da yüksek dirençli bir ek, primer taraftaki otomatın göremeyeceği kadar küçük kalabilir ama kabloyu tutuşturmaya yetecek kadar büyük olabilir. Bu yüzden sekonder taraf kendi aşırı akım korumasıyla donatılır; kaynağın çıkışında kısa devre koruması bulunduğu varsayılmaz, üretici belgesinden doğrulanır. Her besleme kolu ayrı korunur, böylece arızalı kol kendi koruması tarafından ayrılır. Gerilim düşümü için kesit büyütüldüğünde koruma da yeni kesite göre yeniden seçilir; kesiti büyütmek korumayı kendiliğinden geçerli kılmaz.
• Küçük gerilim ve şebeke gerilimi iletkenlerinin ayrılması. Küçük gerilim iletkenleri şebeke gerilimli iletkenlerle aynı boru, kanal ya da kablo içinde taşınmaz. Birlikte taşınmasının kaçınılmaz olduğu yerlerde küçük gerilim iletkenleri de bulundukları ortamdaki en yüksek gerilime göre yalıtılmış olarak seçilir. Kaynak kutusunda giriş ve çıkış klemensleri ayrı tutulur ve etiketlenir: 12 V beklenen bir uçta şebeke gerilimi bulunması, küçük gerilimli düzenin sağladığı korumayı geçersiz kılar.
• Kumanda. Alacakaranlık anahtarı, astronomik zaman rölesi ve hareket sensörünün hangisinin nerede kullanılacağı; sensörün montaj yüksekliği, algılama açısı ve bakış yönü. Fotoselin kendi kumanda ettiği armatürü görmeyecek şekilde konumlandırılması bu adımın atlanmaya en açık ayrıntısıdır.
• Işığın taşmasının sınırlanması. Armatürün açısı, siperlik ve perdeleme, yukarı yönlü ışık akısının kısıtlanması, gecenin ilerleyen bölümünde seviyenin düşürülmesi. Komşu cepheye bakan noktalar planda ayrıca işaretlenir.
• Su tahliyesi ve montaj yönü. Tahliye deliklerinin aşağıya bakması, gömme armatürlerin altına çakıl ya da drenaj yatağı yapılması, contaların ezilmeden ve kirletilmeden kapatılması, açıkta kalan bağlantı elemanlarının paslanmaya dayanıklı seçilmesi.
• Devreye alma ve teslim. Enerji verilmeden önce izolasyon direnci ve toprak sürekliliği ölçülür; enerji verildikten sonra kaçak akım rölesinin açma davranışı test butonuyla denenir, sensör ve alacakaranlık ayarları akşam ışığında yapılır. Güzergâh krokisi, ürün belgeleri ve ölçüm değerleri yazılı bırakılır.

Kapsam dışı

• Havuz, süs havuzu ve fıskiye içi armatürler ile su altı aydınlatma. Su ile mesafeye göre tanımlanmış bölge kuralları ve ayrı bir armatür sınıfı gerektirir; havuz tekniğiyle birlikte planlanması gereken bir iştir.
• Peyzaj tasarımı, bitki ve zemin kaplaması işleri. Kazılan kanalın çim, taş ya da parke olarak eski hâline getirilmesi kapsama baştan yazılmadıysa ayrıca kararlaştırılır.
• Sokak, cadde ve site dışı ortak alan aydınlatması. Belediye ve dağıtım şirketinin kapsamındadır; apartman ya da site bahçesindeki ortak alan işi ise yönetim kararına bağlıdır.
• Hesaplı ışık dağılımı gerektiren mimari cephe ve sahne aydınlatması projelendirmesi. Ayrı bir uzmanlık alanıdır; böyle bir projede tasarımı yapan ekiple birlikte çalışırız.

Süreç

1. Bahçenin gündüz ve akşam görülmesi. Nereden geçiliyor, nereye basılıyor, hangi noktalar karanlık; komşu pencerelerinin ve yatak odalarının konumu; mevcut bir hat varsa güzergâhı ve durumu. Akşam görmeden verilen aydınlatma kararları çoğu zaman gündüz mantıklı görünenlerdir.
2. Kararların yazılması. 230 V mı küçük gerilimli düzen mi, armatür tipi ve koruma sınıfı, nokta sayısı, kumanda biçimi ve kazının kapsamı. Yazılı teklif bu tablodan çıkar.
3. Örnek deneme. Birkaç nokta geçici olarak kurulup akşam görülür. Bu adım ışığın miktarını, kamaşmayı ve komşuya taşmayı kazı yapılmadan önce gösterir; beğenilmeyen bir düzenin sökülmesinin önüne geçen adım budur.
4. Kazı ve altyapı. Kanal açılır, kum yatağı serilir, kablo ya da boru döşenir, koruma ve ikaz bandı konur, geçiş ve dönüş noktaları işaretlenir. Kanal kapatılmadan önce güzergâh fotoğraflanır ve krokiye işlenir.
5. Enerjinin kesilmesi, montaj ve bağlantı. Çalışmadan önce ilgili kesici indirilir, kapalı kaldığı güvence altına alınır ve gerilimin gerçekten olmadığı ölçü aletiyle doğrulanır. Bahçe hatları çoğu zaman ev panosundan beslenir, ama sonradan çekilmiş bir hat garajdan, sulama panosundan, kazan dairesinden ya da ortak alan panosundan geliyor olabilir; bu yüzden hattın öteki ucunun da enerjisiz olduğu ayrıca kontrol edilir. Ardından armatürler, bağlantı kutuları, güç kaynağı ve kumanda elemanları yerine konur; rakorlar sıkılır, damla halkaları bırakılır, contalar gözden geçirilir.
6. Ölçüm ve devreye alma. Enerji verilmeden önce izolasyon ve süreklilik ölçülür; enerji verildikten sonra kaçak akım rölesinin açma davranışı test butonuyla denenir ve sensör ile alacakaranlık ayarları yerinde yapılır.
7. Teslim. Güzergâh krokisi, armatür ve güç kaynağı belgeleri, ölçüm değerleri ve mevsimlik bakım notu yazılı bırakılır.

Fiyatı etkileyen faktörler

• Armatür sayısı ve tipi. Zemine gömülen armatür, duvar apliği ve direk armatürü aynı montaj işçiliğini gerektirmez.
• Kazı uzunluğu ve zeminin cinsi: toprak, çim, mıcır, taş döşeme ya da beton. Sert kaplamanın sökülüp yeniden yapılması işin biçimini değiştirir.
• Kanalın kapatılması ve zeminin eski hâline getirilmesinin kapsama dahil olup olmadığı.
• Düzenin şebeke geriliminde mi, küçük gerilimli mi kurulacağı; küçük gerilimde güç kaynağı adedi ve gerilim düşümü için gereken kesit maliyeti belirgin biçimde etkiler.
• Kumanda düzeyi: alacakaranlık anahtarı, zaman rölesi, hareket sensörü, bölgelere ayrılmış anahtarlama, uzaktan kumanda.
• Koruma sınıfı ve darbe dayanımı beklentisi; gömme ve geçiş yolu armatürlerinde ürün maliyeti yükselir.
• Panoda dış mekân için ayrı bir devre ve kaçak akım koruması açılmasının gerekip gerekmediği.
• Mevcut bir bahçe hattının sökülmesi mi, onarılarak kullanılması mı kararı.

Güvenlik ve yönetmelik

Dış mekân, konut tesisatının en zorlu bölümüdür ve sebebi hava değil zemindir. İnsan toprakla temas hâlindedir, ayağı çoğu zaman ıslaktır, armatür de elle tutulabilecek yüksekliktedir; içeride tolere edilen bir yalıtım zayıflığı burada doğrudan bir dokunma riskine dönüşür. Bu yüzden dış aydınlatma ve dış mekân prizleri 30 mA'lik kaçak akım korumasının arkasına alınır; konutlarda bu koruma ile topraklama Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği kapsamında zorunludur, topraklama tesisinin kurulması ve ölçülmesi ise Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği ile düzenlenir. Alçak gerilim tesisleri standardının dış aydınlatma tesislerine ayrılmış bölümü de bu korumayı öngörür. Küçük gerilimli düzen bu tabloyu armatür tarafında rahatlatır ama ortadan kaldırmaz: güç kaynağının giriş tarafı hâlâ 230 V'tur, kendi koruması ve uygun koruma sınıflı bir konumu olmalıdır; su alan bir kutuya konmuş bir dönüştürücü, beslediği armatürlerin güvenliğini geçersiz kılar.

Toprağa döşenen kablonun derinliği sık sık yanlış bir dayanağa bağlanır, o yüzden sırasıyla söylemek gerekir. Konut bahçesinin aydınlatma tesisatı Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği kapsamındadır; yönetmelik yapıların bahçe aydınlatma tesislerini ve sayılan tesislerin dışarıda kurulan bölümlerini adıyla kapsamına alır. Bu yönetmelik ise gömme derinliği için bir değer vermez, dolayısıyla doğrudan bir muadili de yoktur. Uygulamada yerleşmiş ölçü, dağıtım tarafını düzenleyen Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği'nden alınır: taşıt trafiğine açık cadde, sokak ve alanlarda en az 80 cm, bunların dışındaki yerlerde en az 60 cm derinlik; kablonun altına ve üstüne onar santimetre kum serilmesi ve üstünün birinci sınıf tuğla ile enine kapatılması. Ödünç alınan bir ölçü olduğunu belirtmek gerekir, çünkü kuvvetli akım yönetmeliğinin kendi kapsam maddesi, kapsam dışı tuttuklarını sayarken ilk sırada Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği kapsamındaki tesisleri yazar. Yani bu rakamlar bahçe hattı için bağlayıcı bir asgari koşul değil, karşılığı bulunmadığı için benimsenmiş bir ölçüdür; biz de bu ölçüyü esas alırız. Kablonun kendisinin ve döşenme biçiminin seçimi ise alçak gerilim tesisatlarının kablo tesisatına ayrılmış bölümüne, TS HD 60364-5-52'ye dayanır; bu standart kablolama sisteminin dış etkenlere göre seçilmesini, iletkenin akım taşıma kapasitesini, kesitini ve gerilim düşümünü ele alır. Kuvvetli akım yönetmeliği tuğla ile kapatmayı tanımlar; uygulamada bunun üzerine ayrıca renkli bir ikaz bandı çekilir ve bandın işlevi kabloyu korumak değil, kazan kişiye kabloya yaklaştığını haber vermektir. Bahçede belirleyici olan çoğu zaman asgari derinlik değil, zeminin nasıl kullanılacağıdır: bel ve kazma bu derinliklere rahatlıkla iner, ağaç dikimi ve çukur kazma daha da aşağı. Bu yüzden derinlik kadar güzergâhın yeri, işaretlenmesi ve krokinin teslim edilmesi önemlidir.

Işığın taşması ölçülebilen bir konudur ve dış aydınlatmada ihmal edilen tarafı burasıdır. Bina dışı çalışma alanlarının aydınlatılmasına ilişkin TS EN 12464-2 standardı, komşu cephelere düşen aydınlığa, armatüre bakıldığında görülen parıltıya ve yukarı yönlü ışık akısı oranına sınır getirir; bu sınırlar bölgenin karakterine göre değişir ve kırsal bir çevrede kent merkezine göre çok daha dardır. Özel bir bahçe bu standardın doğrudan muhatabı değildir, ama ölçütleri karar verirken yol gösterir: yukarı bakan bir projektör, ürettiği ışığın önemli bir bölümünü gökyüzüne gönderir ve aynı bölgeyi aşağı yönlendirilmiş, siperli bir armatür daha az güçle aydınlatır. Komşuluk tarafında Türk Medeni Kanunu'nun taşkınlık yasağı, taşınmaz mülkiyetinden doğan yetkilerin komşuları rahatsız edecek ölçüde kullanılmasını yasaklar; maddede sayılan örnekler duman, koku, gürültü ve sarsıntıdır, sayım örnekleyicidir ve sürekli bir ışığın da bu çerçevede tartışılabildiği kabul edilir. Pratikte konu hukuka taşınmadan çözülür: armatürün açısı, siperlik, daha sıcak bir renk sıcaklığı ve gece ilerledikçe seviyenin düşürülmesi hem komşuyu hem de bahçedeki gece canlılarını rahatlatır.