Kolon Hattı ve Sayaç Panosu

Elektrikle ilgili bir sorun çıktığında insanların çoğu doğru işi yapar ama yanlış kapıyı çalar. Daire kararınca dağıtım şirketinin arıza hattı aranır, oysa sorun daire panosundadır; ya da tersine, sokağın tamamı kararmışken elektrikçi beklenir. İki hata da aynı yerden gelir: tesisatın nerede bitip şebekenin nerede başladığı bilinmiyordur. Sınırın kabaca nereden geçtiği ise kısa bir cümleye sığar — sayaç ve öncesi dağıtım şirketinin işidir, sayaçtan sonrası abonenin tesisatıdır. İstanbul Anadolu yakasında dağıtım AYEDAŞ, Kocaeli'nde SEDAŞ üzerinden yürür; hangi bölgede olduğunuz, başvurunun nereye yapılacağını da belirler.

Terimler karışıklığı büyütüyor. Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği iki ayrı hat tanımlar. Ana kolon hattı, işletmeye ait besleme noktasından — yapı bağlantı kutusu, yaygın adıyla ana buat — tüketicinin ilk dağıtım noktasına, yani sayaç panosuna kadar olan hattır. Kolon hattı ise bu ilk dağıtım noktası ile sonraki dağıtım noktaları arasındaki hattır; apartmanda sayaç panosundan dairenin sigorta kutusuna giden iletken budur. Günlük konuşmada ikisine birden "kolon" dendiği için "kolonda sorun var" cümlesi kimi zaman sayaç öncesini, kimi zaman sonrasını anlatır. Hangisi olduğu, işin kime düştüğünü değiştirir.

Kolon hattının bugün gündeme gelmesinin sebebi hattın kendiliğinden bozulması değil, yükün büyümesidir. 1970'lerle 1990'lar arasında yapılmış bir apartmanda daire başına ayrılan güç; bir buzdolabı, birkaç lamba ve bir televizyon varsayımıyla seçilmişti. Bugün aynı iletken indüksiyonlu ocağı, elektrikli su ısıtıcısını, klimayı ve ankastre fırını taşıyor. Kesit değişmediği için akım arttıkça iki şey birlikte olur: hat boyunca gerilim düşer ve bağlantı noktaları ısınır. Belirtiler de bu ikisidir — büyük bir cihaz devreye girdiğinde evin ışıklarının gözle görülür biçimde kısılması, panoda ya da klemenste ısınma. Isınan bağlantı direnci büyütür, büyüyen direnç daha çok ısı üretir; döngü kendini besler.

Bu sayfa sayaçtan sonrasını, yani tesisat tarafını anlatır. Sayacın kendisi, mührü, aboneliğin açılması ve dağıtım şirketine yapılan başvurular kapsam dışıdır; bu konularda yönlendirir, işi üstlenmeyiz. Kolonun bugünkü yüke yetip yetmediği, güç artırımında tesisat tarafında neyin değişmesi gerektiği, sayaç panosunun düzeni ve ortak alan beslemesinin ayrılması ise doğrudan bu sayfanın konusudur. Daire içindeki hatların komple değişimi Elektrik Tesisatı Yenileme, daire panosunun değişimi Sigorta Kutusu Değişimi, belirtinin kaynağının ölçümle aranması ise Elektrik Arıza Tespiti sayfasında anlatılır. O sayfalar kolon hattını ve sayaç panosunu kapsam dışında bırakır, çünkü orası daire içi bir işin parçası değildir: ortak alanda durur ve yönetim kararı gerektirir. Burada ayrı bir iş olarak ele alınmasının sebebi de budur.

Ne zaman gerekir

• İndüksiyonlu ocak, elektrikli su ısıtıcısı ya da klima devreye girdiğinde evin ışıkları gözle görülür biçimde kısılıyor, sonra toparlıyor.
• Daire panosundaki ana kesici, belirli bir devre değil evin tamamı için açıyor; birkaç cihaz aynı anda çalışınca tekrarlıyor.
• Güç artırımı ya da monofazeden trifazeye geçiş düşünülüyor; kolonun ve panonun buna uygun olup olmadığı bilinmiyor.
• Sayaç yakında değişecek ya da yeni değişti; pano içindeki uçların ve bağlantıların durumu kontrol edilmedi.
• Sayaç panosunun kapağı kapanmıyor, kilidi yok ya da panonun önünde yanık kokusu, kararma izi var. Bunlar kapak açılmadan da fark edilen belirtilerdir.
• Dairenin hangi sayaçtan beslendiği kesin değil; sayaç ile daire eşleşmesi yıllar içinde karışmış olabilir.
• Merdiven aydınlatması, hidrofor, otopark ya da kapı otomatiği gibi ortak alan yükleri bir dairenin sayacından besleniyor.
• Binada gerilim dengesizliği belirtisi var: bazı dairelerde ampuller çabuk gidiyor, bazılarında ışık sürekli zayıf.
• Daireye tesisat yenilemesi veya mutfak tadilatı planlanıyor; yeni yük listesinin kolona sığıp sığmadığı sorusu cevaplanmadı.
• Konut olarak beslenen bir zemin kat dükkâna dönüşecek; mevcut kolon konut varsayımıyla boyutlandırılmış.

Kapsam

• Sınırın yerinde belirlenmesi. Hangi bölüm dağıtım şirketinin, hangisi bina ortak tesisatı, hangisi daire içi — pano üzerinde gösterilir ve yazılı verilir. Yanlış tarafa yapılan başvuru en çok zaman kaybettiren şeydir.
• Kolon hattının ölçülmesi. İletken kesiti, cinsi (bakır ya da alüminyum), güzergâh uzunluğu, döşeme biçimi ve mevcut çekiş kaydedilir. Yeterlilik etikete değil, ölçülen yüke ve mesafeye göre değerlendirilir.
• Yük altında gerilim düşümü ve ısınma kontrolü. Sayaç panosu ile daire panosu arasındaki gerilim farkı yük bindirilerek ölçülür; bağlantı noktalarının sıcaklığı kontrol edilir, gerekirse termal kamerayla doğrulanır.
• Sayaç–daire eşleşmesinin doğrulanması. Hangi sayacın hangi bağımsız bölümü beslediği ölçümle belirlenir ve panoda etiketlenir.
• Kolon hattının yenilenmesi. Sayaç panosundan daire panosuna yeni iletken çekimi; mevcut borunun kullanılabilirliğinin kontrolü, kullanılamıyorsa güzergâhın yeniden kurulması. Trifazeye geçişte iletken sayısının artacağı baştan hesaba katılır.
• Güç artırımında tesisat tarafının hazırlanması. Kurulu güç listesinin çıkarılması; kolon kesiti, ana kesici, daire panosu ve topraklamanın yeni güce göre gözden geçirilmesi, gereken hesap ve teknik dosyanın hazırlanması.
• Sayaç panosunun mühürsüz tarafının düzenlenmesi. Çıkış kesicileri, nötr ve toprak baraları, klemenslerin imalatçının belirttiği torkla sıkılması, etiketleme, kapak ve kilit düzeni, ortama uygun koruma sınıfı.
• Sayaç değişimi çevresindeki tesisat işleri. Kolon uçlarının hazırlanması, kısalmış ya da yalıtımı kırılganlaşmış uçların yenilenmesi, alüminyum–bakır geçişinde bu amaca uygun klemens kullanılması; değişimden sonra gerilim, kutup düzeni ve süreklilik ölçümü.
• Ortak alan beslemesinin ayrılması. Merdiven aydınlatması, hidrofor, otopark, bahçe ve kapı otomatiği hatlarının daire sayacından ayrılıp ortak alan beslemesine alınması; ortak alan panosuna kaçak akım koruması ve devre etiketi.
• Nötr ve topraklama düzeninin kontrolü. Kolon boyunca nötr sürekliliği ve bağlantı sıkılığı, toprak barasının gerçekten toprağa bağlı olup olmadığı; ölçüm sonucu sınır dışındaysa sebebi bulunmadan teslim yapılmaz.
• Kesinti planı. Bina genelini etkileyen çalışmalarda hangi saat aralığında hangi bölümün enerjisiz kalacağı yönetimle kararlaştırılır; asansör, hidrofor ve yangın algılama gibi yükler için sıra planlanır.
• Yazılı çıktı. Ölçüm değerleri, pano yerleşimi, hangi hattın nereye gittiği ve kolonun bugünkü yüke göre durumu; yönetime ve kat malikine sunulabilecek biçimde.

Kapsam dışı

• Sayacın kendisi ve ölçü devreleri. 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu ile sayaçların mülkiyeti dağıtım şirketlerine geçmiştir; okunması, bakımı ve değiştirilmesi de onların işidir. Sayaç tarafında bir tutarsızlık görürsek ölçümle belgeler, nereye başvurulacağını söyleriz.
• Mühürlü bölüm. Mühürleme, sayaç ve ölçü devresi elemanlarına dışarıdan müdahaleyi önlemek için dağıtım şirketince yapılan bir işlemdir. Mühre dokunulmaz; açılması gerekiyorsa bunu yapacak taraf dağıtım şirketidir.
• Abonelik işlemleri: abone açma ve kapama, ad değişikliği, güvence bedeli, tarife seçimi, fatura itirazı. Bunlar abone ile tedarikçi ve dağıtım şirketi arasında yürür.
• Dağıtım şirketine yapılan başvurular: güç artırımı, trifazeye geçiş, yeni abonelik, proje onayı. Tesisat tarafındaki hesabı ve teknik dosyayı hazırlarız; başvuru abone ya da bina yönetimi adına yapılır. Onaya girecek imzalı iç tesisat projesi serbest müşavir mühendis yetkisi gerektirir; başvurunuz bunu içeriyorsa baştan söyleyin.
• Şebeke tarafı: sokaktaki hat, direk, trafo ve binaya kadar gelen bölüm. Buradaki bir arıza dağıtım şirketinin arıza hattına bildirilir; ölçümle belgelenmesi gereken bir durum varsa kaydı biz çıkarırız.

Süreç

1. Belirtinin ve sınırın konuşulması. Sorun yalnızca bir dairede mi, bina genelinde mi, sokakta mı. Bu ayrım ilk telefonda büyük ölçüde yapılabilir ve yanlış tarafa yapılacak başvuruyu baştan önler.
2. Panoların incelenmesi ve enerjinin güvence altına alınması. Hangi kesicinin neyi kestiği önce belirlenir. Sayaç panosunda daireleri besleyen ortak bara, bir dairenin kesicisi indirildiğinde de enerjili kalır; sayaç girişleri de o dairenin çıkış kesicisinden bağımsız olarak enerjili olabilir. Bu yüzden çalışılacak her uç ayrı ayrı ölçülerek doğrulanır, mühürlü bölüme girilmez. Panonun tamamının enerjisiz kalması bina ana kesicisinin açılmasını gerektirir ve bütün daireleri etkiler; binada jeneratör ya da çatı güneş sistemi varsa geri besleme ihtimali ayrıca ortadan kaldırılır. Sayaç panosu içindeki her iş, yetkin kişi işidir.
3. Ölçüm. Kolon kesiti ve uzunluğu, mevcut çekiş, yük altında gerilim düşümü, nötr ve toprak sürekliliği, bağlantı noktalarının yük altındaki sıcaklığı.
4. Değerlendirme ve yazılı çıktı. Kolon bugünkü yüke yetiyor mu; yetmiyorsa hangi kalem değişmeli, hangi iş yönetim kararına bağlı, hangisi bağımsız bölüm sahibinin.
5. Onay ve kesinti penceresinin kararlaştırılması. Ortak alanda yapılacak iş için yönetimin onayı alınır, kesintinin saat aralığı yazılı paylaşılır, kesintiye giremeyen yükler için sıra kurulur.
6. Uygulama. Kolon yenilemesi, pano düzenlemesi ya da ortak alan ayrımı; sökülen ve çekilen her hat işaretlenerek yapılır.
7. Devreye alma ve teslim. Enerji verilmeden önce süreklilik ve kutup kontrolü; enerji verildikten sonra yük altında ölçüm, panonun etiketlenmesi ve ölçüm değerlerinin yazılı bırakılması.

Fiyatı etkileyen faktörler

• Kolon hattının uzunluğu ve geçtiği kat sayısı; hattın mevcut borudan çekilip çekilemeyeceği.
• Monofaze kalınacağı mı yoksa trifazeye geçileceği mi. İletken sayısı, kesici tipi ve pano donanımı buna göre değişir.
• Sayaç panosunun bugünkü hâli. Yıllar içinde derlenmiş bir düzeni toparlamak, boş bir yere yeni tablo koymaktan farklı bir iştir.
• Ortak alan beslemesinin ayrılmasının gerekip gerekmediği ve o hatların kaç noktaya dağıldığı.
• Merdiven boşluğundaki çalışma koşulları: hazır kanal var mı, kırım gerekiyor mu, yüksekte çalışma ve platform ihtiyacı doğuyor mu.
• Kesintinin ne zaman yapılacağı. Bina genelini etkileyen bir kesinti çoğu apartmanda mesai dışına alınır.
• Kesintiye giremeyen ortak yüklerin geçici beslenmesi ya da sıralanması.
• Ölçüm ve teklifin kat malikleri kuruluna sunulabilecek biçimde belgelenmesi.

Güvenlik ve yönetmelik

Sayaç panosu, daire panosuyla aynı mantıkla ele alınamaz. Daire panosunda ana şalteri indirmek o dairenin tesisatını enerjisiz bırakır; sayaç panosunda ise bir dairenin kesicisini indirmek yalnızca o çıkışı keser, panoyu besleyen ortak bara ve diğer sayaçların girişleri enerjili kalmaya devam eder. Buna mühür de eklenir: mühürlü olan bölüm sayaç ve ölçü devresidir ve oraya müdahale hem yasal hem güvenlik açısından yerinde bir davranış değildir. Pratik kural şudur — mühürlü olan yere dokunulmaz, panonun içi yetkin kişi işidir. Kapak açılmadan da bakılabilecek şeyler vardır: kapağın kapanıp kapanmadığı, kilidin varlığı, panonun önündeki yanık kokusu ya da kararma. Bunlardan biri varsa yapılacak şey içeriye bakmak değil, bunu bildirmektir.

Mevzuat tarafında dayanaklar bellidir. Sayaçların mülkiyeti 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu ile dağıtım şirketlerine geçmiştir; mühürleme ve bağlantı gücü tanımları Elektrik Piyasası Tüketici Hizmetleri Yönetmeliği'nde yer alır. Bağlantı gücü, kullanım yerinin elektrik projesindeki kurulu gücün kullanma faktörüyle çarpılmasıyla hesaplanır — yani güç artırımı bir dilek değil, bir tesisat hesabıdır ve hesabın çıktısı doğrudan kolon kesitini ve ana kesiciyi etkiler. Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği ise kolon hatları için en küçük bakır iletken kesitini 4 mm² olarak verir; bu bir alt sınırdır, yeterlilik ölçüsü değildir. Aynı yönetmelik gerilim düşümü sınırlarını da tanımlar: sayaçtan sonraki bölümde aydınlatma tesislerinde yüzde 1,5, kuvvet tesislerinde yüzde 3; yapı bağlantı kutusu ile sayaçlar arasında ise yüzde 0,5. Bu yüzden kesit yeterliliği yalnızca akıma değil, hattın uzunluğuna da bakılarak hesaplanır. Belirli bir bağlantı gücünün üzerinde dağıtım şirketine onaylatılmış iç tesisat projesi istenir; sınır ve istenen belgeler dağıtım bölgesine göre değişir.

Mülkiyet ve karar tarafında Kat Mülkiyeti Kanunu belirleyicidir. Kanun, kat malikinin kendi bağımsız bölümü dışında kalan elektrik tesislerini ortak yer sayar; sayaçların korunmasına ayrılmış, bağımsız bölüm dışındaki yuvalar ve kapalı kısımlar da bu kapsamdadır. Sonucu şudur: merdiven boşluğundan geçen kolon hattı, elektriksel olarak yalnızca bir daireyi besliyor olsa bile ortak yerde bulunur ve oradaki çalışma yönetimi ilgilendirir. Masrafın nasıl paylaşılacağı yönetim planı ve kat malikleri kararı çerçevesinde belirlenir; bu hukuki tarafın kararını biz vermeyiz. Bizim üstlendiğimiz kısım ölçümü yapmak, neyin neden değişmesi gerektiğini yazılı olarak ortaya koymak ve kurulun karar verebileceği somut bir dosya bırakmaktır.