Deprem Sonrası Tesisat Kontrolü: Neye Bakılır?

Kısa cevap

Ortamda gaz kokusu varsa elektrikle ilgili hiçbir işlem yapılmaz — şalter indirmek de buna dahildir. Bir şalterin kontakları hem kapanırken hem açılırken kıvılcım çıkarır; gazın biriktiği bir hacimde bu, önlemeye çalıştığınız şeyi başlatabilir. Yapılacak şey binadan çıkmak, dışarıdan doğal gaz acil hattını (187) ve gerekiyorsa 112'yi aramaktır. Tüplü gaz (LPG) kullanılıyorsa 187 devreye girmez: tüpe, vanaya ya da hortuma dokunmadan bina terk edilir ve dışarıdan 112 aranır; LPG havadan ağır olduğu için bodrumda ve zemin katta birikir. Gaz yoksa ve binaya girilebileceği yetkili bir değerlendirmeyle söylenmişse geri kalan iş sadedir: enerji kesikse kesik kalır, çünkü sarsıntının tesisatta bıraktığı hasar çoğunlukla sıvanın altında kalır ve gözle onaylanamaz. Yapıda hasar varsa elektrik ikinci sıradadır.

Neden olur

Sarsıntıda bina tek parça halinde savrulmaz; katlar birbirine göre yatay olarak öteler, duvarlar bu ötelenmeyi kendi düzlemlerinde karşılar. Duvarın içine gömülü tesisat bu hareketin dışında kalamaz. Asıl mesele hareketin kendisi değil, tesisatı oluşturan parçaların ona aynı biçimde uyum sağlayamamasıdır: sert plastik boru bir türlü, içindeki bakır iletken başka türlü, sıvaya oturmuş buat kutusu ve priz kasası bambaşka davranır.

Gerilme bu yüzden boru boyunca eşit dağılmaz, sertliğin değiştiği yerlerde toplanır: buatın boru girişlerinde, dirseklerde, kasa ağızlarında, duvardan döşemeye geçişlerde. Bu noktalar aynı zamanda duvarın inceltilmiş hattıdır, çünkü boru için oraya kanal açılmıştır. Çatlağın boru güzergâhını izlemesi bu nedenle rastlantı değildir; çatlak, duvarın zaten zayıflatılmış yerini bulur.

Çatlağın üstünden geçtiği buat ve boru. Bir çatlak buatı ya da boruyu kestiğinde boru ayrılabilir, ezilebilir veya keskin kenarlı biçimde kırılabilir. İletken bu sırada boru içinde kısa bir mesafe kayar; kayan iletkenin yalıtımı keskin bir kenara sürtünürse incelir ya da sıyrılır. Dışarıdan görünen tek şey bir sıva çatlağıdır.

Sıva altı kablonun görünmeyen zedelenmesi. Yalıtımın incelmesi ile kopması aynı şey değildir, ama ikisi de sessiz kalabilir. Kopma her zaman kendini belli etmez: koruma iletkeni koptuğunda hiçbir şey değişmez, nötr koptuğunda tablo daha ağırlaşır, uçları ayrılmamış bir kopma ise ark üretirken devre çalışmaya devam eder. Kopmanın da zedelenmenin de ortak yanı, gözle değil ölçümle anlaşılmasıdır. Yalıtımı zedelenmiş bir iletken de çalışmaya devam eder; zedelenmiş yalıtımdan, iletkenler arasında bir ark yolu ya da nemli sıva üzerinden toprağa küçük bir kaçak akım doğar. Faz ile nötr arasındaki bir hasarı kaçak akım rölesi görmez; hasar büyüyene kadar hiçbir koruma devreye girmez. Nem eklenene, hat yüklenene veya karbon izi büyüyene kadar hiçbir belirti vermeyebilir. Bunu gösteren şey bakış değil, izolasyon direnci ölçümüdür; enerjinin geri verilip verilemeyeceği sorusunun cevabı da buradan çıkar.

Buat içindeki ekler. Bir ek temas basıncına dayanır. Klemensle yapılmış ek bu basıncı bir vidaya ya da yaya borçludur; hâlâ karşılaşılan burma-bantlı ekler ise kurallara uygun değildir ve sarsıntıda ilk gevşeyen yer olur. Sarsıntı o eki bir kez çektiğinde iletken kopmayabilir ama temas alanı küçülür ve geriye artmış bir geçiş direnci kalır. Bunun belirtisi deprem günü değil, hat yeniden yüklendiğinde ortaya çıkar: ısınma, koku, kapakta renk değişimi.

Ankastre cihazların yerinden oynaması. Fırın, ocak, davlumbaz, şofben, klima iç ünitesi ve dolap içine gömülü çamaşır ya da bulaşık makinesi ağır kütlelerdir. Yerinden birkaç parmak kaymış bir cihaz, arkasındaki bağlantı kutusunun klemensini ya da esnek besleme kablosunu kendi ağırlığıyla çekmiş olabilir; ankastre ocakta aynı hareket gaz bağlantısını da zorlar. Koku sorusunun her şeyden önce gelmesinin sebeplerinden biri budur. Bu cihazlar yerine geri itilmez: geri itmek bağlantıyı onarmaz, yalnızca ne kadar oynadığını gösteren tek izi siler. Cihaza dokunmayın ve besleyen hattın sigortasını indirin. Oynayan bir cihazda kopan iletken koruma iletkeni olabilir ve bu, dışarıdan hiçbir belirti vermez; o durumda cihazın gövdesi gerilim altında olabilir ve dışarıdan hiçbir belirti vermez.

Su ile birlikte gelen hasar. Aynı sarsıntı su tesisatını da zorlar. Kolon borusunda, şofben bağlantısında ya da çatı deposunda başlayan bir sızıntı duvar içinde ilerler ve çoğunlukla en alçak boşlukta, yani bir buatta toplanır. Suyun ve elektriğin aynı noktada bulunması merdivende kendi başına bir maddedir; depremden sonra bu iki hasar birlikte gelebilir.

Asansör ve ortak alan panosu daire sınırının dışındadır. Sayaç panosu, kolon hattı, merdiven aydınlatması, asansör kuyusu ve makine dairesi bina yönetiminin sorumluluğundadır. Asansör kabini sarsıntıda ray, halat ve kapı tertibatını zorlar; sonrasında çalıştırılıp çalıştırılamayacağına bakım yetkilisi karar verir. Daire içinde yapılan kontrol bunun yerine geçmez.

Ne zaman acil

Aşağıdaki üç kademe bu sitedeki bütün elektrik güvenliği yazılarında aynıdır. Bir belirti yalnızca bir kademede geçer; kademeler birleştirilmez, sıraları değişmez.

Kademe 1 — Yaklaşmayın, terk edin, 112'yi arayın.

• Duman, alev, is ya da kıvılcım var.
• Koku ya da ses panonun bulunduğu bölgeden geliyor.
• Pano kapağının sıcak olduğu fark edilmiş.

Hiçbir şeye dokunulmaz, panoya yaklaşılmaz, herkesle birlikte bina terk edilir, 112 aranır. Pano kapağının sıcak olup olmadığını öğrenmek için panoya yaklaşılmaz; koku ya da ses panodan geliyorsa bu kademe, kapak soğuk olsa da geçerlidir. Kapalı bir muhafazanın içindeki ark, kapağın hemen önündeki mesafeyi de riskli kılar.

Kademe 2 — Enerjiyi kesin, bekletmeyin.

• Koku ya da ısınma belirli bir prizde, anahtarda veya buatta toplanıyor; pano temiz ve soğuk.
• Çıtırtı, cızırtı ya da ark sesi duyuluyor; ses panodan gelmiyor.
• Prize, fişe, anahtara veya bir cihaza dokununca çarpılma hissediliyor.
• Su ile elektrik bir arada: priz ıslanmış, üzerine su damlıyor ya da yakınında sızıntı var.

Ana şalter ya da ilgili sigorta indirilir, indirilmiş bırakılır, yetkin kişi çağrılır. Panoya yaklaştığınızda duman, is, kıvılcım, koku ya da cızırtı fark ederseniz şalteri indirmeye çalışmayın; o durum Kademe 1'dir.

Kademe 3 — Bekleyebilir, ama kullanmayın.

• Sigorta tekrar tekrar atıyor, başka hiçbir belirti yok.
• Işıklar ara ara kırpışıyor.
• Tek bir priz çalışmıyor.
• Priz ya da anahtar kapağında sararma, kahverengileşme veya erime izi var; şu anda ısınma, koku ve is yok.

O hat ya da priz kullanılmaz, randevu alınır.

Ayrı bir durum — nötr kopması. Işıkların kısılmak yerine parlaması, ampullerin arka arkaya patlaması, birden çok cihazın aynı anda bozulması bu tabloyu düşündürür. Burada tek bir hattın sigortasını indirmek korumaz, çünkü sorun besleme tarafındadır: ana şalter indirilir ve 186 aranır.

Bu yazının belirtileri merdivende nereye düşer? Depremin şiddeti bir kademe göstermez; kademeyi, sarsıntı bittikten sonra ortada duran belirti belirler. Duman, alev, is veya kıvılcım varsa, ya da koku ya da ses panonun durduğu yerden geliyorsa Kademe 1'dir. Pano temiz ve soğukken koku veya ısınma tek bir noktada — prizde, anahtarda, buatta — toplanıyorsa, çıtırtı duyuluyorsa, bir yere dokununca çarpılma hissediliyorsa, bir priz ıslanmışsa ya da kasasına su almışsa Kademe 2'dir. Bağlantısından ayrılmış armatür, kapağı kırılmış priz, görünür hâle gelmiş iletken uç ya da yerinden oynamış bir ankastre cihaz da Kademe 2'dir: o hattın sigortası indirilir, indirilmiş bırakılır. Anahtarı kapatmak yeterli değildir, çünkü armatürdeki besleme ucu anahtardan bağımsız olarak gerilim altında kalır. Başka hiçbir belirti yokken yerinde duran ama sarkmış görünen bir armatür varsa Kademe 3'tür; o hat kullanım dışında tutulur ve randevu alınır. Yalnızca duvar çatlağı varsa yapılacak şey çatlağın nereden geçtiğini not edip randevu almaktır; çatlak hangi devreyi ilgilendiriyor, bunu ölçüm söyler. Gaz kokusu ise bu merdivenin bir maddesi değil, onu askıya alan bir durumdur — gaz varken Kademe 2'nin şalter indirme adımı da uygulanmaz, bina terk edilir. Hangi kademeye düştüğünüzü kestiremiyorsanız ağır olanını uygulayın; deprem sonrasında bilinmeyen zaten çoktur ve kademeyi olduğundan hafif saymanın bedeli, ağır saymanın bedeliyle karşılaştırılabilir değildir.

Ne yapılır

Önce yapı, sonra elektrik. Kolonda, kirişte veya perde duvarda hasar varsa, kapılar kasasına oturmuyorsa ya da binanın girilebilirliği yetkili birimlerce henüz değerlendirilmemişse elektrik sıranın sonundadır. Enerjinin durumunu öğrenmek için hasarlı bir yapıda dolaşmak, elektrikten daha büyük bir riski kabul etmektir.

Gaz kokusu varsa hiçbir elektriksel işlem yapmayın. Şaltere, anahtara, prize, kapı ziline dokunulmaz; bina içinde hiçbir cihaz açılıp kapatılmaz. Aynı sebeple mum, çakmak, kibrit yakılmaz, sigara içilmez, gazlı ya da alevli hiçbir aydınlatma kullanılmaz. Işığa ihtiyaç varsa yalnızca zaten açık olan pilli bir el feneri kullanılır; bina içinde açılıp kapatılmaz. Bir kontağın hareket etmesi kıvılcım demektir; kesme yönündeki hareket de bir harekettir. Dışarı çıkın, aramayı dışarıdan yapın: 187, gerekiyorsa 112.

Merdivende Kademe 1 çıktıysa. Panonun bulunduğu yöne gitmeyin, sigortayla uğraşmayın, hiçbir şeye dokunmayın. Herkesle birlikte dışarı çıkın; 112'yi bina dışından arayın. Enerjiyi kesme işi artık itfaiyeye ve dağıtım şirketine kalmıştır.

Kademe 2 çıktıysa. O hattın sigortasını indirin, hangisi olduğu bilinmiyorsa ana şalteri. Panoya kuru zeminde ve kuru elle yaklaşın; zemin ıslaksa ya da pano bölgesine su damlıyorsa dokunmayın, bu durum Kademe 1 gibi ele alınır. Artçı sarsıntılar sürüyorsa işi kısa tutun, pano başında oyalanmayın. İndirdiğiniz korumayı aşağıda bırakın ve yetkin birini çağırın. Onu "bir de şimdi deneyelim" diye kaldırmak, arızalı olduğu bilinen bir hatta yeniden enerji vermek olur.

Kademe 3 çıktıysa. İlgili hattı ve prizi kullanım dışında tutup randevu alın.

Enerji kesikse kesik kalsın. Dağıtım şirketi kestiği için ya da şalter indiği için elektrik yoksa, geri verme kararını öne almayın: ışığın yanması tesisatın sağlam olduğunu değil, yalnızca devrenin kapandığını gösterir. Ama enerjinin kesik kalması sizin elinizde değildir: dağıtım şirketi haber vermeden geri verebilir ve durumu bilinmeyen tesisat siz farkında olmadan, belki uyurken enerjilenir. Bu yüzden elektrik şebekeden kesikse ana şalteri indirin ve indirilmiş bırakın. Pano bölgesinde koku, ses, is ya da sıcaklık fark ettiyseniz panoya yaklaşmayın — o durum Kademe 1'dir; ortamda gaz kokusu varsa şalter de indirilmez, bina terk edilir.

Uzaktan bakılabilecekler. Hiçbiri dokunmayı, sökmeyi veya yaklaşmayı gerektirmez: tavanda ve duvarda su izi ya da ıslaklık, sarkmış veya bağlantısından ayrılmış armatür, sıvadan öne çıkmış priz ve anahtar kasası, kapağı kırılmış priz, çatlağın üstünden geçen buat kapağı, gerilmiş görünen görünür kablo, yerinden oynamış ankastre cihaz. Panonun bulunduğu bölgeden koku ya da ses geldiğini zaten fark ettiyseniz bu Kademe 1'dir; fark etmediyseniz kontrol etmek için o bölgeye gitmeyin — koklayarak ya da dinleyerek kaynak aranmaz. Bu liste tanı koymaz; kademeyi ve ölçümün nereden başlayacağını söyler.

Gördüklerinizi yazın ve uzaktan fotoğraflayın. Hangi odada ne var, çatlak nereden geçiyor, hangi cihaz oynamış, elektrik kesildi mi kendiliğinden mi geldi. Bu kayıt arıza aramasını kısaltır; hasar başvurusu gerekirse ayrıca işinize yarar.

Kararı ölçüme bırakın. Deprem sonrası tesisat değerlendirmesinin çekirdeği enerji kesikken yapılan üç ölçümdür: devrelerin izolasyon direnci, iletkenlerin sürekliliği ve koruma iletkeninin panodan uçlara kadar sürekli olup olmadığı. Bu üçü gözün göremediği tek şeyi, yani yalıtımın hâlâ yalıtıp yalıtmadığını söyler. Sonuçlar temiz çıkarsa enerji, yetkin kişi tarafından ve kontrollü biçimde verilir; ardından kaçak akım rölesinin 30 mA'de açtığı ve arıza döngüsü empedansının korumayı açtıracak değerde olduğu ölçülür. Enerjinin kalıcı olarak geri verilmesi bu son iki ölçüme de bağlıdır; su temas etmiş bölümler ayrıca değerlendirilir.

Ortak alanları bina yönetimine bildirin. Sayaç panosunda, kolon hattında, merdiven aydınlatmasında veya asansörde fark ettiğiniz her şey yönetimin takip edeceği iştir. Asansörü, yetkili kontrolü yapılmadan çağırmayın ya da kullanmayın.

Ne yapılmaz

• Gaz kokusu varken şalter indirilmez, kaldırılmaz, hiçbir anahtara dokunulmaz. Kesme işlemi de bir kontak hareketidir. Aynı sebeple bina içinde telefonla arama yapılmaz, zil çalınmaz, aydınlatma açılıp kapatılmaz.
• Enerji, ölçüm yapılmadan geri verilmez. Sarsıntıdan sonra indirilmiş bir şalteri "bir bakalım ne olacak" diye kaldırmak, durumu öğrenmek değil, bilinmeyen bir hattı sınamaktır.
• Sigortalar sırayla kaldırılarak hangi devrenin bozulduğu aranmaz. Bu daraltma yöntemi zedelenmiş yalıtımın üstüne gerilim koymak anlamına gelir; ayırma işi ölçümle yapılır.
• Yerinden oynamış ankastre cihaz yerine itilmez, geri takılmaz, çalıştırılıp denenmez; gövdesine de dokunulmaz. Bağlantısının ne kadar zorlandığı ancak arkası açıldığında görülür.
• Çatlak sıvanmaz, macunlanmaz, boyanmaz. Çatlağın gösterdiği güzergâh, hasarın nerede aranacağını söyleyen tek dış işarettir.
• Priz kasası, anahtar kapağı ve buat kapağı sökülüp içine bakılmaz. Bir buatta ya da kasada çoğu zaman birden fazla devrenin uçları bulunur; tek bir sigortayı indirmek kutunun içini gerilimsiz yapmaz. Kapak, hangi koruma indirilmiş olursa olsun açılmaz — içeriye, enerjisizliği ölçerek doğrulayan kişi bakar.
• Komşudan ya da jeneratörden uzatma kablosuyla daireye enerji taşınmaz. Bu düzenek koruma, kesit ve topraklama tarafında hiçbir güvenceye dayanmaz ve tam da tesisatın durumunun bilinmediği anda kurulur. Jeneratör hiçbir koşulda bina içinde, bodrumda, garajda, balkonda ya da pencere ve havalandırma yakınında çalıştırılmaz — egzozundaki karbonmonoksit kokusuzdur ve kapalı hacimde öldürür. Jeneratör tesisata da bağlanmaz; bu bağlantı şebekeye geri besleme yaparak hatta çalışan ekipleri tehlikeye atar.
• Asansör "çalışıyor mu" diye denenmez.
• Elektriğin gelmiş olması hasarsızlık sayılmaz. Kaçak yapan bir hat da, gevşemiş bir ek de akım geçirmeye devam eder.
• Yapıda hasar varken elektrik sırayı öne almaz. Girilmemesi gereken bir binada tesisat kontrolü diye bir iş yoktur.