Elektrik Kokusu Nasıl Bir Kokudur, Ne Yapmalı?

Kısa cevap

Koku panonun bulunduğu bölgeden geliyorsa — pano kapağı sıcak olsun ya da olmasın — panoya yaklaşmayın, hiçbir şeye dokunmayın, herkesle birlikte binayı terk edin ve dışarıdan 112'yi arayın; duman, alev, is ya da kıvılcım varsa yapılacak şey yine budur. Koku belirli bir prizde, anahtarda veya buatta toplanıyorsa ve pano temiz ve soğuksa, o hattın sigortasını — hangisi olduğundan emin değilseniz ana şalteri — indirin, indirilmiş bırakın ve yetkin bir kişi çağırın. Elektrik kokusu çoğunlukla yanan bir şeyin değil, henüz yanmamış ama fazla ısınmış bir yalıtımın kokusudur; bu yüzden erken bir uyarıdır. Koku kendiliğinden geçse de sebebi geçmemiş olabilir.

Neden olur

Kablo yalıtımı, priz gövdesi, klemens ve anahtar plastiği ısıya dayanıklı polimerlerden ve reçinelerden üretilir. Bu malzemeler alev almadan çok önce, yalnızca ısındıklarında bozunmaya başlar ve havaya uçucu bileşikler bırakır. Burnunuzun aldığı şey budur — yanan bir şey değil, ısıdan bozulmakta olan bir şey. Kokunun değeri de buradan gelir: yangından önce duyulur.

Balık benzetmesi de aynı sebeple ortaya çıkar. Bazı yalıtım malzemeleri ve reçineler ısı altında bozunurken insana balığı andıran bir koku verir. Mutfakta balık pişmiyorken evde böyle bir koku dolaşıyorsa, bu bir elektriksel ısınmanın erken işareti olabilir.

Isının kendisi genellikle şu üç durumdan çıkar:

Gevşemiş bağlantı. İletken ile klemens arasındaki temas yüzeyi küçüldükçe o noktanın direnci büyür. Akım geçerken bu direnç üzerinde kaybolan güç ısıya dönüşür. Bağlantı ısındıkça metal genleşip büzülür, bu da onu daha da gevşetir — yani sorun kendi kendini büyütür. Prizler, anahtarlar ve pano klemensleri bu yüzden ısınır.

Kesitine göre fazla akım. Bir kablo taşıyabileceğinden fazlasını taşıdığında bir noktada değil, boydan boya ısınır. Uzatma kablosu üzerinden ısıtıcı, ütü ya da su ısıtıcısı çalıştırıldığında kokunun kablo sarımının ortasından gelmesi bu yüzdendir.

Yalıtımın bozulması. Nem, ezilme, kemirgen zararı ya da yaşlanma yalıtımı zayıflatır. İki iletken arasında ilerleyen küçük bir sızıntı akımı, malzemenin yüzeyinde karbon izi bırakır; karbon iletken olduğu için sızıntı büyür ve o nokta yerel olarak kızar.

Bunlardan ayrı bir koku daha vardır: ısınmış vernik. Motor sargıları ve bobinler emaye ya da vernikle yalıtılır. Zorlanan, havalandırması tıkanmış ya da rulmanı bitmiş bir motor — aspiratör, pompa, buzdolabı kompresörü, elektrikli süpürge — sargısını ısıtır ve bu yalıtım kokar. Bu koku genellikle tesisattan değil, cihazın kendisinden gelir.

Yeni cihazın ilk kokusu ise arıza değildir. Yeni fırın, ısıtıcı, ütü, bulaşık kurutucusu veya elektrikli soba ilk kez ısındığında imalattan kalan yağ, koruyucu kaplama ve fırın boyası buharlaşır. Ayırt etmek zor değil:

• Yeni cihaz kokusu: yalnızca o cihaz çalışırken duyulur, cihazın yanında yoğundur, her çalıştırmada zayıflar ve birkaç kullanımda kaybolur.
• Arıza kokusu: tekrar ettikçe güçlenir, cihaz kapatıldıktan sonra da sürebilir, prizde, duvarda, anahtarda veya panoda yoğunlaşır ve çoğu zaman yükle birlikte gelir — yani belirli bir cihaz devreye girdiğinde başlar.

Bu ayrım burnunuzla ve hafızanızla yapılır: koku ne zaman başladı, neyle birlikte geliyor, her seferinde artıyor mu azalıyor mu. Kaynağı bulmak için tesisatın içine bakmak ya da panoya yaklaşmak gerekmez; bunlar zaten kokunun kademesini değiştirmez.

Ne zaman acil

Aşağıdaki üç kademe bu sitedeki bütün elektrik güvenliği yazılarında aynıdır. Bir belirti yalnızca bir kademede geçer; kademeler birleştirilmez, sıraları değişmez.

Kademe 1 — Yaklaşmayın, terk edin, 112'yi arayın.

• Duman, alev, is ya da kıvılcım var.
• Koku ya da ses panonun bulunduğu bölgeden geliyor.
• Pano kapağının sıcak olduğu fark edilmiş.

Hiçbir şeye dokunulmaz, panoya yaklaşılmaz, herkesle birlikte bina terk edilir, 112 aranır. Pano kapağının sıcak olup olmadığını öğrenmek için panoya yaklaşılmaz; koku ya da ses panodan geliyorsa bu kademe, kapak soğuk olsa da geçerlidir. Kapalı bir muhafazanın içindeki ark, kapağın hemen önündeki mesafeyi de riskli kılar.

Kademe 2 — Enerjiyi kesin, bekletmeyin.

• Koku ya da ısınma belirli bir prizde, anahtarda veya buatta toplanıyor; pano temiz ve soğuk.
• Çıtırtı, cızırtı ya da ark sesi duyuluyor; ses panodan gelmiyor.
• Prize, fişe, anahtara veya bir cihaza dokununca çarpılma hissediliyor.
• Su ile elektrik bir arada: priz ıslanmış, üzerine su damlıyor ya da yakınında sızıntı var.

Ana şalter ya da ilgili sigorta indirilir, indirilmiş bırakılır, yetkin kişi çağrılır. Panoya yaklaştığınızda duman, is, kıvılcım, koku ya da cızırtı fark ederseniz şalteri indirmeye çalışmayın; o durum Kademe 1'dir.

Kademe 3 — Bekleyebilir, ama kullanmayın.

• Sigorta tekrar tekrar atıyor, başka hiçbir belirti yok.
• Işıklar ara ara kırpışıyor.
• Tek bir priz çalışmıyor.
• Priz ya da anahtar kapağında sararma, kahverengileşme veya erime izi var; şu anda ısınma, koku ve is yok.

O hat ya da priz kullanılmaz, randevu alınır.

Ayrı bir durum — nötr kopması. Işıkların kısılmak yerine parlaması, ampullerin arka arkaya patlaması, birden çok cihazın aynı anda bozulması bu tabloyu düşündürür. Burada tek bir hattın sigortasını indirmek korumaz, çünkü sorun besleme tarafındadır: ana şalter indirilir ve 186 aranır.

Bu yazının belirtileri merdivende nereye düşer? Kokunun kendisi değil, kaynağı kademeyi belirler. Koku panodan geliyorsa ya da yanında duman, is veya kıvılcım varsa Kademe 1'dir — kaynağı doğrulamak için panoya yaklaşılmaz. Koku belirli bir prizde, anahtarda ya da buatta toplanıyor ve pano temizse Kademe 2'dir. Yeni bir cihazın ilk çalıştırmasında gelen ve birkaç saat içinde geçen koku bu merdivenin konusu değildir; sürüyorsa konusudur.

Kokunun nereden geldiğine karar veremiyorsanız panodan geliyormuş gibi davranın. Bu tercihin bedeli gereksiz bir tahliyedir; ters tercihin bedeli, kapalı bir muhafazanın önünde geçirilen dakikalardır.

Ne yapılır

Kademe 1 çıktıysa. Kokunun kaynağı panoysa yapılacak şey pano tarafına yürümek değil, ondan uzaklaşmaktır: hiçbir şeye dokunmayın, sigortayla uğraşmayın, herkesle birlikte dışarı çıkın ve 112'yi sokağa çıktıktan sonra arayın. Enerjiyi kim ve nereden keseceğine bundan sonra itfaiye ile dağıtım şirketi karar verir.

Kademe 2 çıktıysa. Koku belirli bir noktada toplanıyor ve pano temizse, o noktayı besleyen sigortayı indirin; hangisi olduğunu bilmiyorsanız ana şalteri. İndirdiğiniz koruma orada inik kalsın. Kokunun geçmesi bir izin değildir: ısınan nokta soğuduğunda koku da kaybolur, gevşek bağlantı yerinde durur.

Kademe 3 çıktıysa. O hattı ya da prizi kullanmayın ve randevu alın. Hattı kullanım dışında tutmanın en temiz yolu, onu besleyen sigortayı indirmektir.

Bunların üzerine, bu yazının konusuna özgü birkaç şey:

• Koku belirli bir cihaz çalışırken başlıyorsa o cihazı çalıştırmayın. Kokan bir cihazı "bir kez daha deneyelim" diye çalıştırmak, ısınan sargıya ya da bozulmuş yalıtıma yeniden enerji vermektir.
• Ortamı havalandırın, ama camı açıp kokunun dağılmasını sorunun çözülmesi saymayın. Havalandırma yalnızca soluduğunuz havayı iyileştirir.
• Enerji kesildikten sonra o hattı, yetkin bir kişi değerlendirene kadar enerjilendirmeyin. Kokunun geçmesi ısınan noktanın soğuduğunu gösterir; gevşek kalan bağlantıyı ya da bozulmuş yalıtımı düzeltmez.
• Gördüklerinizi not edin. Koku hangi odada ve ne zaman başladı, hangi cihaz çalışıyordu, sigorta attı mı, priz veya anahtar kapağında renk değişimi var mı, koku artıyor mu. Bu bilgi arıza tespitini kısaltır ve toplaması için hiçbir riskli işlem gerekmez.
• Kokunun kaynağını bulamıyorsanız bu bir eksiklik değildir. Kaynağı daraltmak ölçüm işidir; sizin işiniz kademeyi doğru seçmek ve orada durmaktır.

Ne yapılmaz

• Kokunun kaynağını bulmak için panoya yaklaşılıp koklanmaz. Kapalı bir muhafazanın içinde ark varsa risk tam da o mesafededir. Koku panodan geliyorsa öğrenmeniz gereken şey zaten öğrenilmiştir: yaklaşmadan uzaklaşın.
• Pano kapağının ya da priz kapağının sıcak olup olmadığı elle yoklanmaz — elin tersiyle, kısa bir temasla bile. Tahliye gerektiren bir durumu, tahliye gerektiren mesafeden sınamış olursunuz.
• Isınan ya da duman çıkan bir panonun kapağı açılmaz. Kapalı bir muhafazanın içinde kızmış veya için için yanan bir nokta varsa, kapak açıldığında giren taze hava alevlenmeye yol açabilir. Ayrıca panonun ana baraları, sigortalar indirilmiş olsa bile enerjili kalır.
• Panonun vidalı iç kapağı açılmaz, kabloya, klemense, baraya ve nötr hattına dokunulmaz. Panoda yetkin olmayan birinin yapabileceği işlem sigorta ya da şalter indirmekten ibarettir.
• Priz, anahtar veya buat kapağı sökülüp içine bakılmaz. Kokuyu doğrulamak için bu gerekmez.
• Devreler tek tek enerjilendirilip kapatılarak koku "daraltılmaz". İndirilen bir sigortayı geri kaldırmak enerji vermektir; hangi devrede olduğunu bulmak ölçüm işidir ve yetkin kişi yapar.
• Kokunun güçlenmesi beklenerek karar ertelenmez. Arızanın olgunlaşması bilgi kazandırmaz, süre kaybettirir.
• Elektrik kaynaklı bir yangına su dökülmez. Enerji kesilmeden hiçbir söndürme denenmez.
• Atan sigorta üst üste kaldırılmaz. Koku ile birlikte atan bir sigorta, kaldırılmasını değil incelenmesini isteyen bir uyarıdır.
• Sigorta daha büyük amperli bir sigortayla değiştirilmez. Bu atmayı durdurur, ısınmayı durdurmaz.
• Koku, koku giderici veya parfümle örtülmez. Elinizdeki en erken uyarıyı ortadan kaldırmış olursunuz.