Bunları bilmeyen biri elektrik işine hiç girmemeli mi?

Girilebilecek ve girilmemesi gereken işler var. Ampul değiştirmek, bir cihazı fişten çekmek, bir kolu indirmek — bunlar herkesin yapabileceği şeyler. Kapak açmayı, tel bağlamayı ya da pano içine dokunmayı gerektiren her şey ise ayrı. Buradaki sınır beceri değil, hata yapıldığında sonucun ne olduğu: yanlış takılan bir ampul yanmaz, yanlış bağlanan bir koruma iletkeni yıllar sonra birini çarpar.

Bu hatalardan birini yıllar önce yapmışım, şimdi ne yapmalıyım?

Yaptığınız yerin ne olduğuna göre değişiyor ama üçü hemen ele alınmalı: nötre bağlanmış bir toprak ucu, devre dışı bırakılmış bir kaçak akım rölesi ve büyütülmüş bir sigorta. Bunlar bugün bir belirti vermiyor olabilir; verecekleri an, korunmanız gereken andır. Diğerleri bir sonraki kontrolde ele alınabilir.

Elektrikçi çağırmadan önce ne hazırlamalıyım?

Üç şey işi belirgin biçimde kısaltıyor: belirtinin ne zaman ve hangi cihaz çalışırken ortaya çıktığı, o günlerde ne değiştiği — yeni bir cihaz, bir tadilat, bir su sızıntısı — ve daha önce yapılmış müdahaleler. Sonuncusu özellikle önemli, çünkü geçmişte yapılmış bir kestirme çözüm aranan şeyin ta kendisi olabiliyor.

Kiracıyım, bu hatalardan hangisi beni ilgilendirir?

Sabit tesisatta yapılmış olanlar mülk sahibinin sorumluluğunda; ama sonucunu siz yaşıyorsunuz. Bu yüzden bulunanı yazılı biçimde iletmek en pratik yol. Uzatma kablosu ve çakma gibi kullanımla ilgili olanlar ise doğrudan sizin tarafınızda ve düzeltilmeleri de kolay.

Evde Elektrik İşinde Altı Hata

Kısa cevap

Aşağıdaki altı hatanın ortak bir yanı var: hiçbiri yapıldığı anda kendini belli etmez. Aksine, hepsi işe yaramış gibi görünür. Işık yanar, priz çalışır, sigorta artık atmaz.

Tehlikeli olmalarının sebebi de bu. Sonuç vermeyen bir müdahale zaten tekrar edilir; sonuç veriyormuş gibi görünen bir müdahale ise yıllarca yerinde durur ve kimse dönüp bakmaz.

1. Sigortayı büyütmek

Sık atan bir sigortanın yerine daha büyük değerli bir tanesini takmak, atmayı durdurur. Durdurduğu tek şey de budur.

Korumanın değeri, arkasındaki kablonun taşıyabileceğine göre seçilmiştir. Büyük bir sigorta kabloyu kalınlaştırmaz; yalnızca kablonun ısınmasına daha uzun süre izin verir. Yani atma sorunu ortadan kalkarken, atmanın engellediği durum ortadan kalkmaz.

Yerine: Atma sebebi ayrılır. Belirli cihazlar birlikte çalışırken tekrarlıyorsa çözüm devrelerin ayrılmasıdır. Düzensizse ve yanında ısınma ya da koku varsa o hat kullanılmaz ve ölçüm istenir.

2. Toprak ucunu nötre bağlamak

Prizde toprak ucunun bağlanacağı bir tel bulunamadığında, o ucun nötre köprülenmesi bazen "geçici çözüm" diye yapılıyor. Ucuz test fişi bu durumda yeşil yanar ve her şey yolunda görünür.

Sorun, nötr iletkeninde bir kopma olduğu anda ortaya çıkıyor: o hatta bağlı bütün cihazların metal gövdeleri gerilim altında kalır. Koruması olduğu sanılan bir tesisat, hiç koruması olmayandan daha tehlikeli hâle geliyor — çünkü kimse şüphelenmiyor.

Yerine: Bu bağlantı kaldırılır ve gerçek koruma iletkeni çekilir. Arada bir orta yol yok.

3. Kaçak akım rölesini kaldırıp bırakmak

Röle attığında ilk refleks kolu kaldırmak oluyor. Kalkıyorsa "geçti" deniyor, kalkmıyorsa devre dışı bırakılıyor.

Röle, akımın gitmemesi gereken bir yoldan aktığını söylüyor. Kaldırmak o yolu yeniden açmak demek; devre dışı bırakmak ise bir daha hiç söylememesini sağlamak.

Yerine: Atan röle indirilmiş bırakılır ve ölçüm istenir. Hangi devrenin sorumlu olduğunu bulmak için kolların tek tek indirilip kaldırılması da bir çözüm değil — bu, arızalı hatta tekrar tekrar enerji vermek anlamına geliyor.

4. Uzatma kablosunu kalıcı hâle getirmek

Priz yetmediğinde uzatma kablosu takılır ve zamanla oraya ait olur. Halının altına girer, kapı eşiğinden geçer, arkasına eşya çekilir.

İki ayrı sorun üretiyor. Birincisi mekanik: ezilen ve bükülen bir kablonun yalıtımı zamanla bozuluyor ve bu bozulma dışarıdan görülmüyor. İkincisi yük: uzatmanın üzerindeki priz sayısı, o hattın taşıyabileceğini göstermiyor.

Yerine: Kalıcı hâle gelmiş her uzatma, aslında eksik bir prizin işaretidir. O noktaya sabit priz konması hem güvenli hem de bir kereye mahsus bir iş.

5. Duvara körlemesine çakmak

Raf, televizyon askısı ya da mutfak dolabı takarken duvarın içinden geçen hattın nerede olduğu genellikle bilinmiyor. Vidanın kabloya değmesi her zaman kısa devre yapmıyor — bazen yalıtımı sıyırıp orada duruyor.

O noktada hemen bir şey olmayabilir. Ama duvarın içinde, yalıtımı hasarlı ve nemle temas edebilecek bir hat kalıyor.

Yerine: Delmeden önce hat güzergâhı taranır. Priz ve anahtarların üstünden ve yanından dikey ve yatay hatlar geçmesi beklenir; ama bu bir kural değil, bir ihtimal. Tarama, delmenin maliyetinin yanında çok küçük bir kalem.

6. "Bir daha olmadı, geçti" demek

Bir kez atan sigorta, bir kez kırpışan ışık ya da bir kez duyulan cızırtı tekrarlamadığında konu kapanıyor.

Oysa belirtinin durması, sebebin gittiğini göstermiyor. Nemin kuruması, yükün azalması ya da gevşek bir bağlantının geçici olarak temas etmesi de aynı sonucu veriyor. Üçünde de sebep yerinde duruyor ve genellikle geri geliyor — bir sonraki sefer daha ilerlemiş hâlde.

Yerine: Tekrarlamayan bir belirti de not edilir: ne zaman oldu, o sırada ne çalışıyordu, hava nasıldı. Bu not, ikinci kez olduğunda arızayı bulmayı belirgin biçimde kısaltıyor.

Ne zaman acil

Aşağıdaki üç kademe bu sitedeki bütün elektrik güvenliği yazılarında aynıdır. Bir belirti yalnızca bir kademede geçer; kademeler birleştirilmez, sıraları değişmez.

Kademe 1 — Yaklaşmayın, terk edin, 112'yi arayın.

Duman, alev, is ya da kıvılcım var.
Koku ya da ses panonun bulunduğu bölgeden geliyor.
Pano kapağının sıcak olduğu fark edilmiş.

Hiçbir şeye dokunulmaz, panoya yaklaşılmaz, herkesle birlikte bina terk edilir, 112 aranır. Pano kapağının sıcak olup olmadığını öğrenmek için panoya yaklaşılmaz; koku ya da ses panodan geliyorsa bu kademe, kapak soğuk olsa da geçerlidir. Kapalı bir muhafazanın içindeki ark, kapağın hemen önündeki mesafeyi de riskli kılar.

Kademe 2 — Enerjiyi kesin, bekletmeyin.

Koku ya da ısınma belirli bir prizde, anahtarda veya buatta toplanıyor; pano temiz ve soğuk.
Çıtırtı, cızırtı ya da ark sesi duyuluyor; ses panodan gelmiyor.
Prize, fişe, anahtara veya bir cihaza dokununca çarpılma hissediliyor.
Su ile elektrik bir arada: priz ıslanmış, üzerine su damlıyor ya da yakınında sızıntı var.

Ana şalter ya da ilgili sigorta indirilir, indirilmiş bırakılır, yetkin kişi çağrılır. Panoya yaklaştığınızda duman, is, kıvılcım, koku ya da cızırtı fark ederseniz şalteri indirmeye çalışmayın; o durum Kademe 1'dir.

Kademe 3 — Bekleyebilir, ama kullanmayın.

Sigorta tekrar tekrar atıyor, başka hiçbir belirti yok.
Işıklar ara ara kırpışıyor.
Tek bir priz çalışmıyor.
Priz ya da anahtar kapağında sararma, kahverengileşme veya erime izi var; şu anda ısınma, koku ve is yok.

O hat ya da priz kullanılmaz, randevu alınır.

Ayrı bir durum — nötr kopması. Işıkların kısılmak yerine parlaması, ampullerin arka arkaya patlaması, birden çok cihazın aynı anda bozulması bu tabloyu düşündürür. Burada tek bir hattın sigortasını indirmek korumaz, çünkü sorun besleme tarafındadır: ana şalter indirilir ve 186 aranır.

Bu yazının belirtileri merdivende nereye düşer? Bu yazıdaki altı madde birer belirti değil, birer karar. Ama her biri bir belirtinin ardından geliyor ve o belirti merdivende bir yere düşüyor. Sigortanın tekrar tekrar atması, yanında başka hiçbir işaret yoksa Kademe 3'tür: o hat kullanılmaz, sigorta büyütülmez. Yanında ısınma, koku ya da renk değişimi varsa Kademe 2'ye çıkar. Kaçak akım rölesinin atması her durumda kaldırmama kararıdır; röle indirilmiş bırakılır. Duvara çakarken bir kıvılcım ya da patlama sesi olduysa ve ardından koku geliyorsa Kademe 2'dir, enerji kesilir. Duman ya da is varsa Kademe 1'dir ve panoya hiç yaklaşılmaz.