Elektrik kaynaklı duruşların çoğu ansızın olmaz; aylarca hazırlanır. Bir klemens, ısınıp soğuma çevrimleri boyunca genleşir ve zamanla gevşer. Gevşeyen bağlantının temas direnci artar, aynı akımda daha çok ısınır, daha çok ısındıkça iletken ve klemens malzemesi daha hızlı yorulur. Bu döngü kendini besler ve bir sabah, çoğunlukla vardiya başında yük binerken, bağlantı kopar ya da yanar.
Aynı sessiz birikim tesisin başka yerlerinde de sürer. Pano içindeki toz ve lif tabakası ısı atımını düşürür, iç sıcaklık yükselir, kesicilerin açma karakteristiği bundan etkilenir. Kontaktör kontak yüzeyleri her açma-kapamada biraz daha aşınır. Yıkanan bir bölümde çalışan motorun sargı yalıtımı nem aldıkça zayıflar. Zemin yenilenirken kesilen bir eş potansiyel bağlantısı kimsenin fark etmediği bir yerde durur ve yalnızca bir arıza anında önem kazanır.
Bunların ortak özelliği, hepsinin ölçülebilir olmasıdır. Isınan bir bağlantı, yük altında çekilen bir termal görüntüde arızadan aylar önce görünür. Zayıflayan bir sargı yalıtımı, ölçüm geçmişi tutuluyorsa eğilim olarak okunur. Gevşeyen bir cıvata, tork anahtarıyla yapılan bir kontrolde yakalanır. Bakımın işi tam olarak budur: henüz duruşa dönüşmemiş belirtileri, planlanmış bir zaman diliminde bulup gidermek.
Bir ayrım baştan yapılmalı: bakım ile periyodik kontrol aynı şey değildir. Bakım, tesisin çalışır ve güvenli kalması için yapılan iştir. Periyodik kontrol ise iş ekipmanının mevzuata uygunluğunun yetkili kişi tarafından belirlenip belgelenmesidir. Biz bakımı yapar, ölçüm değerlerini ve tespit edilen uygunsuzlukları yazılı veririz; kontrolü yapıp raporu düzenleme yetkisi ise ayrı bir konudur; o yetkiyi biz iddia etmiyoruz.
Ne zaman gerekir
- Plansız duruşlar artıyor; her seferinde başka bir hat suçlu görünüyor ama ortak bir sebep aranmadı.
- Pano içinde toz, lif, yağ buharı ya da metal tozu birikmiş; havalandırma filtresi tıkalı, iç sıcaklık elle hissedilecek kadar yüksek.
- Yılda bir yapılması gereken periyodik kontrolün tarihi geçmiş ya da tesiste hiç yapılmamış.
- Son kontrol raporunda uygunsuzluk maddeleri var; bunlar giderilmeden bir sonraki kontrol yaklaşıyor.
- Kontaktörler gürültülü çalışıyor, kontak yüzeyleri kararmış, sık sık değiştiriliyor.
- Bir kesici sebebi anlaşılamayan açmalar yapıyor; arıza aranıyor ama kayıt tutulmadığı için tekrar deseni görülemiyor.
- Motorların sargı yalıtımı hakkında hiçbir ölçüm geçmişi yok; özellikle nemli, yıkanan ya da tozlu bölümlerde çalışanlar için.
- Topraklama ölçümü yıllardır yapılmadı; bu arada zeminde, çatıda ya da bina yerleşiminde değişiklik oldu.
- Müşteri denetimi, sigorta şirketi ya da iş güvenliği süreci bakım kayıtlarını ve ölçüm değerlerini istiyor.
- Vardiya ekibi belirli bir panonun ısındığını söylüyor ama elde ölçüm yok, yalnızca izlenim var.
Kapsam
- Envanter ve kritiklik çalışması. Panolar, fiderler, motorlar ve kritik yükler listelenir; durması üretimi durduran ekipman ile durması tolere edilebilen ekipman ayrılır. Bakım periyodu bu ayrıma göre belirlenir.
- Yük altında termal görüntüleme. Klemens, bara birleşimi, kesici, kontaktör ve kablo başları üretim çalışırken görüntülenir. Sıcak noktalar; komşu fazla, aynı işlevdeki başka bir bağlantıyla ve ortam sıcaklığıyla karşılaştırılarak değerlendirilir, fotoğrafla kayda geçer.
- Sıkma torku kontrolü. Enerji kesildikten sonra klemens ve bara bağlantıları, malzeme imalatçısının belirttiği değerlerde tork anahtarıyla kontrol edilir; kontrol edilen bağlantı işaretlenir, böylece bir sonraki bakımda kaymanın olup olmadığı görülür.
- Pano içi temizlik ve iklimlendirme kontrolü. Toz ve lif uygun yöntemle alınır, havalandırma filtresi değiştirilir, fan ve termostat çalışması denenir, kapak contası, kilit düzeni ve kablo giriş sızdırmazlığı kontrol edilir; kemirgen ve böcek giriş noktaları kapatılır.
- Kesici, kontaktör ve röle kontrolü. Kontak aşınması, bobin durumu, mekanik açma-kapama denemesi; ayarlanabilir korumalarda girilmiş değerlerin şema ve seçicilik planıyla karşılaştırılması.
- Kaçak akım korumalarının gerçek açma testi. Açma akımı ve açma süresi test cihazıyla ölçülür; cihazın üzerindeki test butonu tek başına yeterli kabul edilmez.
- Yalıtım direnci ölçümü. Motor sargıları ve besleme hatları ölçülür; ölçüm öncesinde sürücü, elektronik kart ve hassas ekipman devreden ayrılır. Değerler geçmiş ölçümlerle karşılaştırılır, tek bir sayı değil eğilim değerlendirilir.
- Topraklama ölçümleri. Topraklama direnci ölçülür, koruma iletkeni sürekliliği fider fider kontrol edilir, eş potansiyel bağlantıları gözden geçirilir, ek ve pabuç noktalarında korozyon aranır.
- Motor hatlarının elektriksel kontrolü. Boşta ve yük altında akım, fazlar arası dengesizlik, besleme geriliminin çalışma anındaki değeri; termik ve motor koruma ayarlarının gerçek yüke göre doğrulanması.
- Kompanzasyon panosu kontrolü. Kondansatörlerin gerçek kapasitesinin ölçülmesi, şişme ve sızıntı kontrolü, kontaktör ve sigortaların durumu, reaktif güç kontrol rölesinin ayarı ve bunun fatura kalemleriyle karşılaştırılması.
- Arıza ve duruş kayıtlarının değerlendirilmesi. İşletmenin tuttuğu kayıtlar hat, pano ve ekipman bazında toplanır; tekrar eden arızalar için hangi ölçümün yapılması gerektiği önerilir. Kayıt tutulmuyorsa basit bir kayıt düzeni kurulur.
- Bakım dosyası. Yapılan işler, ölçüm değerleri, termal görüntüler, değişen malzeme ve giderilemeyen maddeler yazılı bırakılır; giderilemeyenler için öncelik sırası ve bir sonraki duruş penceresine öneri verilir.
Kapsam dışı
- Periyodik kontrol raporunun düzenlenmesi. İş ekipmanlarının periyodik kontrolü ve raporlanması, mevzuatta tanımlı yetkili kişi ve kuruluş kapsamındadır. Bakımı yapar, ölçüm değerlerini ve uygunsuzlukları yazılı veririz; bu belgeler kontrolü yapacak tarafın işini kolaylaştırır ama onun yerine geçmez. Hangi kuruma hangi belgeyi vereceğinizi söylerseniz, işi hangi noktaya kadar götürebileceğimizi işe başlamadan konuşuruz.
- Orta gerilim hücreleri, güç trafoları ve trafo merkezinin işletme sorumluluğu. Bu sayfadaki kapsam alçak gerilim tarafıdır.
- Patlayıcı ortam sınıflandırması yapılmış bölümlerdeki tesisatın muayenesi ve bakımı; bu iş kendi belgelendirme kapsamındadır ve yetkili kuruluşa yönlendirilir.
- Makinelerin mekanik bakımı, yağlama, rulman ve redüktör işleri; sürücü parametreleri, PLC yazılımı ve proses ayarları imalatçı ya da yetkili servis kapsamındadır.
- Yangın algılama ve söndürme sistemlerinin periyodik testleri; kendi yetkili firması tarafından yürütülür. Bu sistemlerin beslemesindeki elektriksel eksikleri tespit edip bildiririz.
Süreç
- Envanter ve ilk etüt. Panolar, motorlar ve kritik yükler gezilerek listelenir; mevcut şemalar, geçmiş ölçümler ve varsa son kontrol raporu incelenir.
- Bakım planı ve duruş penceresinin takvimlenmesi. Hangi işin enerjili, hangisinin enerjisiz yapılacağı ayrılır. Enerjisiz yapılacaklar için gereken süre hesaplanır ve üretim planına göre bir pencere kararlaştırılır.
- Enerjili aşama. Üretim çalışırken termal görüntüleme, akım ve gerilim ölçümleri, kompanzasyon davranışının izlenmesi yapılır. Bu ölçümler yük olmadan anlamlı değildir; bu yüzden duruştan önce alınırlar.
- Duruş penceresi. Enerji kesilir, ayırıcılar kilitlenir ve etiketlenir, gerilimsizlik ölçülerek doğrulanır. Ardından tork kontrolü, temizlik, yalıtım ve topraklama ölçümleri, kontak ve röle kontrolleri sırayla yürütülür.
- Uygunsuzlukların giderilmesi. Pencerede giderilebilecek maddeler aynı çalışmada tamamlanır; malzeme ya da daha uzun süre gerektirenler ayrı bir liste olarak ayrılır.
- Kademeli devreye alma ve doğrulama. Enerji sırayla verilir, faz sırası ve koruma ayarları kontrol edilir; yük bindikten sonra termal görüntüleme tekrarlanarak bakım öncesi görüntülerle karşılaştırılır.
- Teslim ve takip. Bakım dosyası verilir, giderilemeyen maddeler öncelik sırasıyla planlanır ve bir sonraki pencerenin kapsamı bu listeye göre belirlenir.
Fiyatı etkileyen faktörler
- Pano ve fider sayısı, motor sayısı, tesisin yayıldığı alan.
- Bakım periyodu ve kapsam düzeyi; yılda bir yapılan tam kapsamlı bir bakım ile üç ayda bir yapılan kısmi kontrol aynı iş değildir.
- Duruşun ne zaman yapılacağı. Hafta sonu, gece vardiyası ya da yıllık bakım tatili işçilik kalemini büyütür, buna karşılık üretim kaybını sıfırlar.
- Enerjisiz çalışılabilecek sürenin darlığı. Pencere kısaldıkça aynı işi yapmak için daha kalabalık ekip gerekir.
- Ölçüm kapsamı: topraklama direnci, yalıtım direnci, kaçak akım açma testi ve enerji analizörüyle kayıt alınıp alınmayacağı.
- Ortam koşulları ve erişim: tozlu, yağlı, nemli ya da korozif alanlar, yüksekte çalışma, iskele veya platform ihtiyacı.
- Tespit edilen uygunsuzlukların aynı pencerede giderilip giderilmeyeceği ve bunun için gereken malzeme.
- Tesise özgü giriş ve çalışma izni prosedürleri, zorunlu eğitimler, refakat gereksinimi.
Güvenlik ve yönetmelik
İş yerlerinde elektrik tesisatı ve topraklama tesisatı, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği kapsamında periyodik kontrole tabidir. İlgili standartta farklı bir süre öngörülmediği sürece bu kontrol yılda bir kez, yönetmelikte tanımlı yetkili kişi tarafından yapılır ve kayıt altına alınır. Denetimlerde ve bir iş kazası incelemesinde ilk istenen belgelerden biri budur. Topraklama tesisatının kurulumuna, ölçümüne ve bakımına ilişkin esaslar ise Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği'nde; sabit tesisatın genel kuralları Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği'nde yer alır.
Bakım ile kontrolün ayrımı burada önemlidir. Düzenli bakım, kontrolün yerine geçmez; ancak iyi tutulmuş bir bakım dosyası kontrolü hem kısaltır hem de uygunsuzluk çıkma ihtimalini düşürür, çünkü kontrolde bakılan başlıkların çoğu zaten ölçülmüş ve kayda geçmiş olur. Tersi de doğrudur: yılda bir yapılan bir kontrol, o gün fotoğrafı çeker; iki kontrol arasındaki on iki ayda ne olduğunu göstermez.
Panoda yapılan çalışmalarda enerji yalnızca kesilmez, kesili kaldığı da güvence altına alınır: ayırıcı kilitlenir, etiketlenir ve iş başlamadan önce gerilimsizlik ölçümle doğrulanır. Termal görüntüleme bu kuralın istisnasıdır, çünkü ölçüm yük altında yapılır; kapak açılmasını gerektiren noktalarda ölçüm enerjili yapılmaz; o noktalar için ya termal pencereli pano ya da planlı kesinti önerilir. Kapağı açmadan ölçüm alınabilen pencereli panolarda bu risk baştan ortadan kalkar; termal görüntüleme penceresi, yenilenen panolarda düşünülmeye değer bir ayrıntıdır.
Panonun önündeki serbest çalışma alanının kapatılmaması, kapak kilitlerinin çalışır durumda olması ve enerjili parçalara kapak kapalıyken erişilememesi bakımın her ziyaretinde bakılan başlıklardır. Pano önüne yığılmış palet ya da malzeme, acil bir durumda enerjinin kesilmesini geciktiren en yaygın engeldir.
