Mağaza Elektrik Kurulumu

Bir dükkânın elektrik tesisatı, müşterinin hiç bakmadığı ama işletmecinin her gün yaşadığı bir şeydir. Belirtileri de gündeliktir: kasadaki bilgisayar klima devreye girdiğinde yeniden başlar, vitrin spotlarının bir bölümü gün ortasında söner, tabelanın yarısı yanar, deponun prizi kullanıldığında satış alanının aydınlatması kırpışır. Hiçbiri tek başına dükkânı kapatacak kadar büyük değildir; toplamı ise her gün yaşanan bir aksaklıktır.

Sebep çoğunlukla mağazanın kurulduğu günde değil, sonrasında yapılan eklemelerdedir. Dekorasyon değişir, raf düzeni kayar, vitrin öne alınır. Her seferinde mevcut hat uzatılır, bir buat daha eklenir, boş kalan uçlar duvarda bırakılır. Bir noktadan sonra dükkânda hangi kablonun nereye gittiğini bilen kimse kalmaz ve en küçük arıza, satış saatinin ortasında sigortaların tek tek indirilmesiyle aranır.

Kiralık dükkânlarda buna bir de devralınan tesisat eklenir. İçerideki düzen, önceki kiracının işine göre kurulmuştur: kuaför için çekilen hat, giyim mağazasının ray aydınlatmasını beslemek zorunda kalır; kafe olarak kullanılmış bir yerin mutfak nişi, artık depo prizidir. Görüntü olarak hazır görünen bir tesisat, kapasite ve koruma açısından yeni işe uymayabilir. Bunu anlamanın yolu bakmak değil, ölçmektir.

Bu yüzden mağaza kurulumu kablo çekmekle başlamaz. Önce mağazanın nasıl çalışacağı konuşulur: raflar nerede duracak, vitrin ne zaman yanacak, kasa hangi noktada olacak, tabela kaçta açılıp kaçta kapanacak, temizlik yapan kişi fişini nereye takacak. Nokta planı bu cevaplardan çıkar; kesit ve devre sayısı da ondan sonra hesaplanır.

Ne zaman gerekir

• Yeni bir dükkân kiralandı; içeride yalnızca sayaç, eski bir sigorta kutusu ve birkaç priz var.
• Dekorasyon yenileniyor; raf düzeni ve vitrin konumu değişiyor, mevcut hatlar yeni yerleşime uymuyor.
• Vitrin ve raf spotlarının bir bölümü sönüyor; ray sisteminde ısınma, kararma ya da gevşemiş bağlantı izi var.
• Kasadaki bilgisayar, POS cihazı veya yazarkasa kısa kesintilerde ya da klima kalkışında yeniden başlıyor.
• Klima takılacak veya kapasitesi büyütülecek; iç ve dış ünitenin beslemesi ve ayrı devresi planlanmadı.
• Tabela yeni takılacak, ya da mevcut tabela elle açılıp kapatılıyor ve kapanışta açık unutuluyor.
• Depo, ofis ve satış alanı aynı sigortadan besleniyor; tek bir arızada dükkânın tamamı kararıyor.
• Panoda hangi otomatın nereyi beslediği bilinmiyor; etiket ve devre listesi yok.
• Uzatma kablosu ve çoklu priz zinciri kullanılıyor; kablo müşterinin yürüdüğü yerden geçiyor.
• Açılış tarihi belli ve tesisatın o tarihten önce ölçülüp yazılı teslim edilmesi isteniyor.

Kapsam

• Yerleşim ve senaryo görüşmesi. Raf planı, vitrin konumu, kasa yeri, depo ve ofis kullanımı; hangi aydınlatmanın günün hangi saatinde yanacağı. Nokta planı bu görüşmeden çıkar, kablo ondan sonra çekilir.
• Kapasite kontrolü. Sayaçtaki sözleşme gücü, dükkâna gelen kolon hattının kesiti ve ana kesici; planlanan aydınlatma, klima, ısıtma ve depo yüklerinin toplamıyla karşılaştırılır. Yetmiyorsa bunu işe başlamadan önce söyleriz.
• Dükkân panosu. Ana kesici, kaçak akım koruması, devre başına otomatik sigorta, boş modül yedeği ve kapak içine yerleştirilen devre listesi.
• Devre ayrımı. Satış alanı aydınlatması, vitrin, kasa, klima, depo–ofis prizleri ve tabela ayrı devrelere alınır. Kasa hattının ayrı tutulması, temizlik makinesinin ya da bir ısıtıcının aynı hatta girmesini engeller.
• Vitrin ve raf aydınlatması. Ray sistemi mi sabit armatür mü kullanılacağı, spot adedi ve açısı, rayın taşıyabileceği toplam akımın takılacak armatür sayısıyla karşılaştırılması, sürücülerin sonradan erişilebilecek bir noktaya konması. Vitrinde cam yüzeydeki yansıma ve armatürün ürettiği ısı da yerleşimi belirler.
• Kasa ve POS beslemesi. Yazarkasa, POS cihazı, barkod okuyucu, ekran ve bilgisayar için ayrılmış devre; tezgâh içinde düzenli kablo geçişi ve yeterli priz; kesintide veri kaybı yaşanmaması için kesintisiz güç kaynağı kullanılacaksa hangi noktaların bu hatta bağlanacağının belirlenmesi.
• Klima ve ısıtma yükü. İç ve dış ünitenin besleme hattı, ayrı kesici, dış ünitenin bulunduğu noktada servis şalteri, kablo güzergâhının drenaj ve bakır boru hattıyla birlikte planlanması.
• Tabela beslemesi ve otomatik kontrol. Tabela kendi kesicisinden beslenir; açma–kapama için astronomik zaman rölesi ya da fotosel ile zaman rölesi birlikte kurgulanır. LED sürücülerin kalkış akımı nedeniyle anahtarlama kontaktör üzerinden yapılır. Cephe geçişinde kablo giriş noktasının su almayacak biçimde düzenlenmesi ve dış ortama uygun buat kullanımı işin parçasıdır.
• Aydınlatma kontrolü. Açılış, gün içi ve akşam vitrini için grup anahtarlama; kapanışta hangi devrelerin yanık kalacağının panodan görülebilmesi.
• Depo, ofis ve servis alanı. Priz ve aydınlatma, temizlik prizi, varsa küçük mutfak nişinin ayrı hattı, raf aralarında armatürün gölge yapmayacak yerleşimi.
• Hat taşıma ve dekorasyon değişikliği. Mevcut hattın yeni yerleşime taşınması, buat düzeninin toparlanması, kullanılmayan uçların panoda ve buatta güvene alınıp işaretlenmesi — kesilip duvarın içinde bırakılmaması.
• Açılış öncesi ölçüm ve teslim. Süreklilik, izolasyon direnci, kaçak akım rölesinin açma akımı ve süresi, faz–nötr–toprak bağlantı doğruluğu, trifaze beslemede fazlar arası yük dengesi; satış alanı ve kasada aydınlık seviyesinin yerinde ölçülmesi; yük altında pano termal görüntüsü; etiketlenmiş pano, devre listesi ve ölçüm değerlerinin yazılı bırakılması.

Kapsam dışı

• Bina veya alışveriş merkezi ortak alanı, kolon hattı, sayaç, abonelik devri ve sözleşme gücü artırımı. Gereken hesap ve teknik belgeleri hazırlarız; başvuru abone adına dağıtım şirketine yapılır.
• Tabelanın kendisi: gövde ve harf imalatı, LED modülleri, cepheye asılması ve belediyeden alınacak ilan–reklam izni. Besleme hattını, kesicisini ve otomatik kontrolünü kurarız; tabelayı imal eden firmayla besleme noktasında buluşuruz.
• Klima ve soğutma cihazının kendisi: ünite montajı, bakır boru tesisatı, gaz dolumu ve servis ayarları. Besleme hattı, devresi ve servis şalteri bizim kapsamımızdadır; cihazın içi üreticinin ya da yetkili servisinin sorumluluğundadır.
• Dekorasyon imalatı: raf, tezgâh, vitrin camı, asma tavan, alçıpan, boya ve zemin kaplaması. Bu imalatlarla aynı takvimde çalışırız, işini yapmayız.
• Kasada çalışan satış yazılımı, POS cihazının banka tarafındaki tanımlanması, internet aboneliği ve ağ cihazlarının yapılandırması. Prizini, veri ucunu ve kablosunu kurar, etiketleriz.

Süreç

1. Keşif ve mevcut durumun çıkarılması. Dükkâna gelen besleme, sayaç durumu, pano içeriği ve mevcut hatların nereleri beslediği yerinde görülür. Devralınan bir tesisat varsa ölçüm bu adımda başlar; hangi hattın kullanılabileceği tahminle değil ölçümle belirlenir.
2. Yerleşim planı ve yük listesi. Raf ve vitrin düzeni üzerine aydınlatma, priz, kasa, klima ve tabela noktaları işlenir; devre sayısı ve kesitler bu listeden çıkar.
3. Yazılı teklif ve takvim. Kapsam, malzeme tercihleri ve imalat sırası yazılı olarak paylaşılır. Dekorasyon yapan ekiple sıra burada kararlaştırılır: asma tavan kapanmadan kablo bitmeli, raf takılmadan ray hattı yerinde olmalıdır.
4. Altyapı çekimi. Boru, kanal ve kablo güzergâhları kurulur; kapanacak her güzergâh fotoğraflanıp plana işlenir. Böylece ileride bir raf takılırken deliğin nereye açılmayacağı bilinir.
5. Pano, armatür, priz ve tabela bağlantısı. Devreler panoya alınır, ray ve armatür montajı yapılır, tabela hattı kesicisine ve zaman rölesine bağlanır.
6. Ölçüm ve devreye alma. Ölçümler alınır, aydınlatma senaryoları tek tek denenir, tabelanın otomatik açma–kapama saatleri yerinde ayarlanır.
7. Teslim ve devir. Etiketli pano, devre listesi ve ölçüm değerleri teslim edilir; panoyu kimin kullanacağı belirlenir ve kapanış rutini o kişiye gösterilir.

Fiyatı etkileyen faktörler

• Aydınlatma noktası sayısı, ray sisteminin uzunluğu ve armatür tipi.
• Vitrin çözümünün kapsamı; ayrı devre, ayrı kontrol ve yönlendirilebilir armatür kullanımı.
• Klima ve ısıtma yükünün ayrı hat gerektirip gerektirmediği, dış ünite güzergâhının zorluğu.
• Tabela hattının uzunluğu, cephe geçişi ve otomatik kontrolün düzeyi.
• Panonun yenilenip yenilenmeyeceği ile devre ve kaçak akım rölesi adedi.
• Mevcut tesisatın devralınıp devralınmayacağı; devralınacaksa ölçüm ve düzeltme kapsamı.
• Asma tavan bulunup bulunmaması, sıva altı mı sıva üstü kanal mı tercih edildiği.
• Çalışmanın dükkân kapalıyken mi yoksa dekorasyonla eş zamanlı mı yürütüleceği; alışveriş merkezlerinde yönetimin verdiği çalışma penceresi.

Güvenlik ve yönetmelik

İş yerlerinde elektrik tesisatı ve topraklama tesisatı, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği kapsamında periyodik kontrole tabidir; ilgili standartta farklı bir süre öngörülmedikçe bu kontrol yılda bir kez yapılır ve raporlanır. Açılışta alınan devreye alma ölçümleri, ilk kontrolde işletmenin elinde bir başlangıç değeri bulunmasını sağlar; ölçüm geçmişi olmayan bir tesisatta bugünkü değerin iyi mi kötü mü olduğu da tartışmaya açık kalır.

Perakende alanlarında aydınlatma tasarımı, çalışma düzlemindeki aydınlık seviyesini, kamaşma sınırlarını ve renksel geriverimi tanımlayan iç mekân çalışma alanları aydınlatma standardına göre yapılır. Yaygın kullanılan hedef değerler, genel satış alanında 300 lüks, kasa gibi belge okunan ve para sayılan noktalarda 500 lüks düzeyindedir; vitrin ve teşhir noktaları ise kontrast yaratmak için bilinçli olarak daha yüksek tutulur. Bu değerler bir başlangıçtır, sonuç değil: mağazanın konsepti, raf yüksekliği, yüzeylerin yansıtıcılığı ve armatürün yönü sonucu belirler. Bu yüzden aydınlık seviyesi, raflar ve vitrin yerleştikten sonra satış alanı içinde noktasal olarak ölçülür ve değerler plana işlenir; boş dükkânda alınan bir ölçüm, dolu dükkânda yaşananı göstermez. Acil durum aydınlatması ve yönlendirme yükümlülüğü ise her dükkânda doğmaz; binaların yangından korunmasına ilişkin mevzuat bunu binanın türüne ve kullanıcı yüküne bağlar. Kapsama giriyorsanız armatürler baştan planlanır ve devreye alırken enerji kesilerek fiilen denenir.

Devralınan bir dükkânda çalışmaya başlamadan önce dikkat edilecek bir nokta vardır: panodaki ana şalteri kapatmak, dükkânın tamamının enerjisiz olduğu anlamına gelmez. Ana kesicinin giriş klemensleri ve sayaçtan gelen uçlar şalter kapalıyken de enerjilidir. Bunun yanında tabela, klima dış ünitesi, depo aydınlatması veya cephe hattı — özellikle pasaj ve alışveriş merkezlerinde — başka bir panodan ya da ortak alandan besleniyor olabilir; kesintisiz güç kaynağı bulunan tezgâhlarda ise şebeke kesilse de çıkış tarafındaki prizler enerjili kalır. Bu yüzden her iletkende gerilimsizlik ölçülerek doğrulanır, ayırıcı kilitlenip etiketlenir ve çalışma ancak ondan sonra başlar.