Sigorta Neden Atar?

Kısa cevap

Sigorta bir arıza değil, arızaya verilen tepkidir — işini yaptığı için atmıştır. Atmaya duman, alev, is ya da kıvılcım eşlik ediyorsa, ya da koku ile ses panonun durduğu yerden geliyorsa sigortanın neden attığı önemini yitirir: hiçbir şeye dokunmayın, pano tarafına yürümeyin, herkesle birlikte dışarı çıkın ve aramayı sokaktan yapın — 112. Bunlar yoksa ve atmaya belirli bir prizde koku, ısınma, çıtırtı, çarpılma hissi ya da su eşlik ediyorsa o hattın sigortasını — hangisi olduğundan emin değilseniz ana şalteri — indirin, indirilmiş bırakın ve yetkin bir kişi çağırın. Bu yazı atan kolun ne zaman kaldırılacağını anlatmaz: atan bir korumanın neyi bildirdiğini, sebebin nasıl ikiye ayrıldığını ve nerede durulacağını anlatır.

Neden olur

Panodaki iki koruma birbirinden farklı şeye bakar ve bunu bilmek sebebi ikiye böler.

Otomatik sigorta akımın büyüklüğünü ölçer. Hattan geçen akım, otomatın anma değerini aşarsa devreyi açar. Ona göre "sorun", akımın fazla olmasıdır.

Kaçak akım rölesi akımın nereye gittiğine bakar. Faz üzerinden giden akım ile nötr üzerinden dönen akım eşit olmalıdır. Eşit değilse aradaki fark başka bir yoldan — nemli bir duvardan, bozulmuş bir yalıtımdan, bir insanın vücudundan — toprağa akıyordur. Röle bu farkı milisaniyeler içinde görür ve keser. Ona göre "sorun", akımın kaybolmasıdır.

Dolayısıyla:

• Grup otomatı düştüyse mesele akım miktarındadır: aşırı yük, kısa devre, arızalı bir cihaz ya da otomatın kendisi.
• Kaçak akım rölesi düştüyse mesele yalıtımdadır: nem, yıpranmış kablo, gövdesine kaçak yapan bir cihaz.
• Evin tümü elektriksiz kaldıysa bu, otomatların hep birlikte attığı anlamına gelmez. Röle çoğu panoda otomatların üst tarafındadır; o düştüğünde altındaki bütün gruplar birden elektriksiz kalır.

Küçük bir uyarı: bazı panolarda ikisi aynı gövdede birleştirilmiştir (kaçak akım korumalı otomat). Orada bu ayrım dışarıdan yapılamaz; kimi modellerde açma sebebini gösteren küçük bir bayrak bulunur, kimilerinde bulunmaz.

Bunun üzerine sekiz yaygın sebep oturur.

1. Aşırı yük — aynı hatta biriken cihazlar. Bir hattaki her cihaz aynı iletkenden akım çeker. Toplam, otomatın anma akımını aştığında otomatın içindeki bimetal ısınır, eğilir ve devreyi açar. Bu ısıl bir süreç olduğu için aşırı yük anında değil gecikmeli atar — ütü veya ısıtıcı çalışmaya başladıktan bir süre sonra. Mutfakta fırın, su ısıtıcısı ve mikrodalganın aynı anda çalışması bunun klasik örneğidir.

2. Kısa devre — faz ile nötrün doğrudan buluşması. Yalıtım delindiğinde ya da iki iletken temas ettiğinde direnç neredeyse sıfıra iner ve akım anlık olarak çok büyür. Otomatın içindeki manyetik bobin bu ani yükselişi görüp devreyi anında açar. Ayırt edici işaret zamanlamadadır: aşırı yük bir gecikmeyle atar, kısa devre hatta enerji bulunduğu anda atar — o hatta hiçbir cihaz çalışmıyorken bile.

3. Kaçak akım — enerjinin olmaması gereken yoldan gitmesi. Nem almış bir buat, delinmiş kablo yalıtımı, gövdesine kaçak yapan bir ısıtıcı rezistansı ya da dış cephe hattı, akımın bir bölümünü toprağa taşır. Röle bunu görür ve düşer. İki ek durum sık karışır: birçok elektronik cihaz kendi başına çok küçük bir kaçak üretir ve bunlar toplandığında rölenin eşiğine yaklaşabilir; ayrıca inverterli klima, indüksiyon ocak ve benzeri cihazlar doğru akım bileşeni ürettiği için en basit tip röleler bu ortamda güvenilir çalışmayabilir. İkisinde de "arıza yok ama röle düşüyor" tablosu ortaya çıkar.

4. Cihaz arızası — sorun tesisatta değil, prizdeki şeyde. Motorun sargı yalıtımı ya da ısıtıcının rezistansı bozulduğunda cihaz her çalıştığında koruma devreye girer. Ayırt edici işaret, atmanın hep aynı cihazla birlikte olmasıdır. Çamaşır ve bulaşık makineleri, şofbenler, ütüler ve elektrikli sobalar bu listede öne çıkar.

5. Nemli ortam — su, yalıtımı düşürür. Su ve nem, olması gereken yalıtımı zayıflatır ve akıma toprağa doğru bir yol açar. Zaman deseni sebebi ele verir: yalnızca yağmurdan sonra, yalnızca duş sonrası ya da yalnızca sulama çalıştığında atan bir koruma, nemi işaret eder. Teras, balkon, bahçe aydınlatması ve dış cephe prizleri bu grubun tipik yerleridir.

6. Gevşek bağlantı — arıza panonun içinde. Gevşemiş bir klemens, üzerinden akım geçerken ısınır. O ısı yandaki otomatın bimetalini de ısıttığı için otomat, anma akımına ulaşılmadan açabilir. Sonuç kafa karıştırıcıdır: hat olağan yükte çalışırken atar, sıcak günlerde ya da yoğun kullanımda daha da sık atar. Bu durum gözle anlaşılmaz; panodaki bağlantı noktalarının sıcaklığının ölçülmesiyle görülür.

7. Eskimiş ya da yorulmuş koruma. Bir otomat sınırlı sayıda açma-kapama için tasarlanır. Çok kez atmış bir otomatta bimetal ve kontaklar yorulur, açma eşiği aşağı kayabilir — yani hatta gerçek bir sorun olmadan atmaya başlar. Tersi de olur: kontakları bozulmuş bir otomat gerektiğinde açmayabilir, ki bu daha sessiz ve daha ciddi bir durumdur. Aynısı kaçak akım rölesi için geçerlidir; test (T) tuşuna basıldığında röle düşmüyorsa koruma sağlamıyor demektir.

8. Yanlış seçilmiş amper ya da yanlış tip. Otomatın anma akımı, cihazlara göre değil hattaki kablonun kesitine göre seçilir; görevi, kablodan taşıyabileceğinden fazla akım geçmesini engellemektir. Hattın gerçek yüküne göre küçük kalmış bir otomat sebepsiz görünen atmalar üretir. Ayrıca otomatların açma karakteristiği (B, C gibi) vardır: motorlu cihazlar çalışmaya başlarken kısa süreli yüksek bir akım çeker, yanlış karakteristikte bu akım her çalışmada atmaya yol açar.

Bu sekiz sebebin ortak yanı şudur: hiçbiri panonun önünde durarak ayırt edilmez. Neyin düştüğünü bilmek sebebi hangi ailede arayacağınızı söyler, hangisi olduğunu değil. Aradaki farkı kapatan şey ölçümdür.

Ne zaman acil

Aşağıdaki üç kademe bu sitedeki bütün elektrik güvenliği yazılarında aynıdır. Bir belirti yalnızca bir kademede geçer; kademeler birleştirilmez, sıraları değişmez.

Kademe 1 — Yaklaşmayın, terk edin, 112'yi arayın.

• Duman, alev, is ya da kıvılcım var.
• Koku ya da ses panonun bulunduğu bölgeden geliyor.
• Pano kapağının sıcak olduğu fark edilmiş.

Hiçbir şeye dokunulmaz, panoya yaklaşılmaz, herkesle birlikte bina terk edilir, 112 aranır. Pano kapağının sıcak olup olmadığını öğrenmek için panoya yaklaşılmaz; koku ya da ses panodan geliyorsa bu kademe, kapak soğuk olsa da geçerlidir. Kapalı bir muhafazanın içindeki ark, kapağın hemen önündeki mesafeyi de riskli kılar.

Kademe 2 — Enerjiyi kesin, bekletmeyin.

• Koku ya da ısınma belirli bir prizde, anahtarda veya buatta toplanıyor; pano temiz ve soğuk.
• Çıtırtı, cızırtı ya da ark sesi duyuluyor; ses panodan gelmiyor.
• Prize, fişe, anahtara veya bir cihaza dokununca çarpılma hissediliyor.
• Su ile elektrik bir arada: priz ıslanmış, üzerine su damlıyor ya da yakınında sızıntı var.

Ana şalter ya da ilgili sigorta indirilir, indirilmiş bırakılır, yetkin kişi çağrılır. Panoya yaklaştığınızda duman, is, kıvılcım, koku ya da cızırtı fark ederseniz şalteri indirmeye çalışmayın; o durum Kademe 1'dir.

Kademe 3 — Bekleyebilir, ama kullanmayın.

• Sigorta tekrar tekrar atıyor, başka hiçbir belirti yok.
• Işıklar ara ara kırpışıyor.
• Tek bir priz çalışmıyor.
• Priz ya da anahtar kapağında sararma, kahverengileşme veya erime izi var; şu anda ısınma, koku ve is yok.

O hat ya da priz kullanılmaz, randevu alınır.

Ayrı bir durum — nötr kopması. Işıkların kısılmak yerine parlaması, ampullerin arka arkaya patlaması, birden çok cihazın aynı anda bozulması bu tabloyu düşündürür. Burada tek bir hattın sigortasını indirmek korumaz, çünkü sorun besleme tarafındadır: ana şalter indirilir ve 186 aranır.

Bu yazının belirtileri merdivende nereye düşer? Atmanın kendisi bir kademe belirtmez; yanındaki belirti belirtir. Atmaya duman, is ya da kıvılcım eşlik ediyorsa, ya da koku veya ses panodan geliyorsa Kademe 1'dir. Atmayla birlikte belirli bir prizde koku veya ısınma, çıtırtı, çarpılma hissi ya da su varsa Kademe 2'dir. Atma tekrar ediyor ama yanında başka hiçbir belirti yoksa Kademe 3'tür. Düşenin grup otomatı mı yoksa kaçak akım rölesi mi olduğu sebebi daraltır; kademeyi değiştirmez. Atmanın sıklığı da kademeyi yükseltmez — belirti yükseltir.

Atmanın sebebini bilmiyorsanız — ki ilk atmada çoğu zaman bilinmez — üst kademeyi uygulayın. Bir akşamı sigortasız geçirmenin bedeli ölçülebilir; bilinmeyen bir arızaya ısrarla enerji vermenin bedeli ölçülemez.

Ne yapılır

Kademe 1 çıktıysa. Sigortayla hiç uğraşmayın. Hiçbir şeye dokunmayın, panoya yaklaşmayın, herkesle birlikte binayı terk edin ve dışarıdan 112'yi arayın.

Kademe 2 çıktıysa. Ana şalteri ya da ilgili sigortayı indirin, indirilmiş bırakın ve yetkin bir kişi çağırın. Hangi sigortanın hangi hatta ait olduğundan emin değilseniz ana şalteri indirin — yanlış hattı seçme ihtimali böylece ortadan kalkar.

Kademe 3 çıktıysa. O hattı ya da prizi kullanmayın ve randevu alın. Bu yazının konusu açısından tekrar etmeye değer: atan bir sigorta yeniden kaldırılmaz. Atma, duran bir arızanın bildirimidir; bildirimi susturmak arızayı kaldırmaz.

Bunların üzerine, bu yazının konusuna özgü birkaç şey:

• Atma belirli bir cihazla birlikte oluyorsa o cihazı çalıştırmayın. Gövdesine kaçak yapan ya da sargısı bozulmuş bir cihaz, her çalıştırmada aynı arızayı yeniden kurar; koruma bunu bildirdiği için atmıştır.
• Ne gördüğünüzü yazın. Ne zaman attı, atmadan hemen önce hangi cihaz devreye girdi, hava nasıldı, koku, ses veya ısınma eşlik etti mi, düşen grup otomatı mıydı yoksa test tuşlu röle mi. Bunları biliyorsanız yazın; öğrenmek için panonun önünde deneme yapmayın. Aralıklı arızalarda bu not, ölçümün nereden başlayacağını belirleyen en pratik bilgidir.
• Aynı belirtinin binadaki başka dairelerde de olup olmadığını sorun. Oluyorsa mesele daire tesisatının dışındadır ve muhatap değişir: sayaç öncesi şebeke bölümü dağıtım şirketinin (186), bina içindeki ortak kolon hattı bina yönetiminin sorumluluğundadır.
• Ölçüm isteyin. Yalıtım direncinin durumu, kaçağın hangi grupta olduğu, pano içindeki bağlantıların sıcaklığı, otomatın anma akımının ve karakteristiğinin hatta uyup uymadığı — bunların hiçbiri gözle ya da deneyerek anlaşılmaz, cihazla belirlenir. Arıza tespiti bu işi kapsar.

Ne yapılmaz

• Atan kol kaldırılmaz; "bir deneme daha" diye bir şey yoktur. Kaldırmak enerji vermektir ve bu yazının sınırı enerji kesmede biter. Atmadan sonra hattı yeniden enerjilendirmek, atmaya yol açan koşulu bilerek ikinci kez kurmak demektir; kısa devre söz konusuysa kontaklar zarar görür ve otomat gerektiğinde açmayabilir.
• Sigortalar sırayla indirilip kaldırılarak "hangi hatmış" diye aranmaz. Bu yöntem arızalı hattı bulmak için o hattı yeniden enerjilendirmeyi gerektirir; ısınan bağlantı ya da bozulmuş yalıtım her enerjilendirmede biraz daha bozulur. Hangi hatta olduğunu daraltmak ölçüm işidir ve yetkin kişi yapar.
• Şüphelenilen cihaz başka bir prize takılıp denenmez. Arızanın cihazda mı hatta mı olduğu bilinmiyorken cihazı taşımak, sağlam bir hattı da aynı riske sokar.
• Arızanın "kendini göstermesi" beklenmez. Belirginleşmesini izlemek, ısınan bir bağlantıya ya da bozulmakta olan bir yalıtıma zaman tanımaktır; bu süreçler geri dönmez, ilerler.
• Sigorta daha büyük amperlisiyle değiştirilmez, köprülenmez. Bu, arızayı çözmez; uyarıyı susturur ve kabloyu koruyan şeyi devreden çıkarır. Isınan artık kablonun kendisidir ve bunu size söyleyecek bir şey kalmaz.
• Kaçak akım rölesi devre dışı bıraktırılmaz. Sık düşen bir röle çoğu kez bulunması gereken bir kaçağı bildirir; sustururken korumayı da susturursunuz.
• Atan sigortanın hangisi olduğunu görmek için panoya eğilip koklanmaz, kapağına sıcak mı diye dokunulmaz. Hangi kolun düştüğünü uzaktan da görürsünüz; kokuyu ya da sıcaklığı zaten fark etmişsinizdir ve o fark ediş, doğrulanması gereken bir şüphe değil, kararı veren bilgidir. Kapalı bir muhafazanın içindeki ark, kapağın önündeki mesafeyi de riskli kılar.
• Panonun vidalı iç kapağı açılmaz, klemens sıkılmaz, kabloya ve baraya dokunulmaz. Ana şalter indirilse bile besleme tarafında gerilim kalan noktalar bulunur.
• Islak elle, ıslak zeminde ya da karanlıkta panoya dokunulmaz. Enerjiyi kesmeniz gerekiyorsa önce kuru bir zemine geçin ve bir ışık kaynağı bulun.
• Atma görmezden gelinmez. Kendiliğinden düzelmiş görünen bir arıza, çoğu kez koşullar değiştiği için görünmez olmuştur — kuruyan bir nem, kapanan bir cihaz. Koşullar geri geldiğinde arıza da geri gelir.