İş Yeri Elektrik Bakımı

Bir iş yerinin elektrik tesisatı, evdekinden farklı bir ritimde yaşlanır. Işıklar her sabah aynı saatte yanar ve kapanışa kadar yanık kalır; kasa, soğutucu dolap, klima ve ağ cihazları neredeyse hiç durmaz; aynı priz gün içinde onlarca kez takılıp çıkarılır. Bu düzenlilik yorulmayı da düzenli hâle getirir, ama tek tek bakıldığında hiçbir belirti bir şey yapmayı gerektirecek kadar büyük görünmez.

Belirtiler yine de ortadadır. Depo koridorundaki armatürlerden biri ikisi sönmüştür, kalanların rengi birbirini tutmaz. Kasa arkasındaki uzatma kablosunun soketi elle tutulduğunda ılıktır. Panodaki bir otomat ayda bir atar; birisi kaldırır, kimse tarih yazmaz. Acil aydınlatma armatürünün üzerindeki küçük ışık yanmaktadır — fakat enerji kesildiğinde o armatürün gerçekten ne kadar süre çalıştığı denenmemiştir. İçindeki akü kapasitesini sessizce kaybeder ve bunun görüldüğü an, elektriğin gerçekten kesildiği andır.

Ev bakımından asıl fark kesintinin bedelidir. Bir dairede pano birkaç saat kapalı kalabilir; bir iş yerinde aynı süre çalışmayan kasa, ısınan soğutucu, duran üretim ya da kapıdan geri dönen müşteri demektir. Bu yüzden iş yeri bakımında yapılacak işler kadar ne zaman yapılacağı da planın parçasıdır: enerjili yürütülebilecek ölçümler açıkken, enerji kesmeyi gerektiren işler kapanıştan sonraya, kapalı güne ya da vardiya arasına alınır. Kesintiye giremeyen yükler için çalışmaya başlamadan önce geçici besleme kurulur.

İkinci fark kayıttır. İş yerlerinde elektrik tesisatı zaten periyodik kontrole tabidir; bir denetimde, sigorta işleminde ya da kaza incelemesinde istenen şey izlenim değil belgedir. Düzenli bakımın ürünü de bu yüzden yalnızca sıkılmış bir klemens değil, ölçüm değerleri, termal görüntüler ve bir sonraki ziyarete devreden açık maddeler listesidir. İlk ziyaret çoğu zaman bir onarımdan çok bir başlangıç değeri bırakır; ikinci ziyaretten itibaren neyin değiştiği okunabilir hâle gelir.

Ne zaman gerekir

• Periyodik kontrolün tarihi geçmiş ya da tesiste hiç yapılmamış; denetim, sigorta veya müşteri süreci belge istiyor.
• Son kontrol raporundaki uygunsuzluk maddeleri kapatılmadan bir sonraki kontrol yaklaşıyor.
• Panoda etiket yok; bir arızada hangi otomatın kapatılacağını yalnızca bir kişi biliyor ve o kişi izinliyken kimse müdahale edemiyor.
• Aynı otomat belirli aralıklarla atıyor ama kayıt tutulmadığı için tekrar deseni ve ortak sebebi görülemiyor.
• Priz, uzatma kablosu, soket ya da pano kapağı elle hissedilecek kadar ısınıyor; plastikte sararma veya erime izi var.
• Kaçak akım rölesi yıllardır hiç denenmedi; test butonuna basıldığında ne olacağını kimse bilmiyor.
• Acil aydınlatma armatürlerinin enerji kesildiğinde çalışıp çalışmadığı denenmemiş; yönlendirme levhaları raf, dolap, tabela ya da asma tavan düzenlemesi arkasında kalmış.
• Aydınlatmada armatürler tek tek sönüyor, bir kısmı titriyor, aynı hacimde farklı renkte ışık var.
• İş yerine bölüm eklendi, mutfak veya depo düzeni değişti, yeni cihazlar bağlandı; pano ve devre dağılımı bu değişikliğe göre gözden geçirilmedi.
• Jeneratör veya kesintisiz güç kaynağı var ama devreye girip girmediği gerçek bir kesintiden başka bir zamanda denenmiyor.

Kapsam

• Envanter ve ziyaret planı. Panolar, kritik yükler ve bölümler listelenir; durması işi durduran ekipmanla durması tolere edilebilen ekipman ayrılır. Hangi başlığın hangi aralıkta ele alınacağı bu ayrıma göre kararlaştırılır.
• Pano kontrolü. Gövde ve kapak durumu, kilit düzeni, ortama uygun koruma sınıfı, kapak kapalıyken enerjili parçaya erişilememesi, boş modül durumu, kablo giriş düzeni, nötr ve toprak baralarının ayrımı, etiketlerin güncelliği. Klemens ve bara bağlantıları enerji kesildikten sonra imalatçının belirttiği torkla kontrol edilir ve kontrol edilen bağlantı işaretlenir; böylece bir sonraki ziyarette kayma olup olmadığı görülür.
• Yük altında termal görüntüleme. Klemensler, bara birleşimleri, kesiciler, kontaktörler ve kablo başları iş yeri çalışırken görüntülenir. Sıcak noktalar; komşu fazla, aynı işlevdeki başka bir bağlantıyla ve ortam sıcaklığıyla karşılaştırılarak değerlendirilir ve fotoğrafla kayda geçer.
• Kaçak akım korumalarının denenmesi ve ölçülmesi. Önce test butonuyla mekanizma denenir, ardından açma akımı ve açma süresi test cihazıyla ölçülür. Test butonu tek başına yeterli kabul edilmez; cihazın kendi mekanizmasının çalıştığını gösterir, tesisata doğru bağlandığını göstermez.
• Devre ile koruma uyumunun kontrolü. İletken kesiti ile otomat değeri karşılaştırılır; sonradan eklenmiş hatlar, paralel bağlanmış devreler ve kesiti büyütülmeden değeri yükseltilmiş korumalar ayrıca aranır.
• Aydınlatma armatürü bakımı. Armatür yüzeyi ve difüzör temizliği, sürücü veya balast durumu, sönmüş ve titreyen armatürlerin ayrılması, ıslak ve tozlu hacimlerde conta ile koruma sınıfının korunması, asma ve bağlantı elemanlarının kontrolü. Armatür değişimlerinde aynı hacimdeki ışık renginin ve dağılımının bir arada kalması gözetilir.
• Acil aydınlatma ve yönlendirmenin fiilen denenmesi. Armatürlerin beslemesi kesilerek gerçekten devreye girdikleri görülür; akünün taşıdığı süreyi doğrulayan tam süre denemesi işletmenin uygun olduğu bir zaman diliminde ayrıca planlanır. Yönlendirme levhalarının kaçış yolu boyunca görünür olup olmadığı, önlerinin kapanıp kapanmadığı ve kaçış yolundaki engeller de aynı turda kayda geçer.
• Topraklama ve süreklilik kontrolü. Topraklama direnci ölçülür, koruma iletkeninin panodan uç noktalara kadar sürekliliği kontrol edilir, ek ve pabuç noktalarında gevşeme ile korozyon aranır. Sonradan eklenen priz ve cihazlarda koruma iletkeninin gerçekten taşınıp taşınmadığı ayrıca ölçülür.
• Priz, anahtar ve saha ekipmanı kontrolü. Isınma izi, kararma, gevşek kasa, kırık kapak, dış mekân ve ıslak hacim prizlerinde kapak ve conta durumu; kalıcı hâle gelmiş uzatma kablosu ve çoklu priz zincirlerinin tespiti ve bunların yerine sabit tesisat önerisi.
• Arıza ve kesinti kayıtlarının değerlendirilmesi. İşletmenin tuttuğu kayıtlar bölüm ve devre bazında toplanır, tekrar eden arızalar için hangi ölçümün yapılacağı önerilir. Kayıt tutulmuyorsa tarih, bölüm ve belirtiyi içeren basit bir kayıt düzeni kurulur ve personele gösterilir.
• Bakım planı ve dosya. Hangi başlığın hangi aralıkta ele alınacağı, yapılan işler, ölçüm değerleri, termal görüntüler, değişen malzeme ve giderilemeyen maddeler yazılı bırakılır; açık maddeler öncelik sırasına konur ve bir sonraki ziyaretin kapsamı bu listeye göre belirlenir.

Kapsam dışı

• Periyodik kontrol raporunun düzenlenmesi. İş ekipmanlarının periyodik kontrolü ve raporlanması, mevzuatta tanımlı yetkili kişi ve kuruluş kapsamındadır. Bakımı yapar, ölçüm değerlerini ve tespit edilen uygunsuzlukları yazılı veririz; bu belgeler kontrolü yapacak tarafın işini kısaltır ama onun yerine geçmez. Hangi kuruma hangi belgeyi vereceğinizi söylerseniz, işi hangi noktaya kadar götürebileceğimizi işe başlamadan konuşuruz.
• Bina ana panosu, kolon hattı, sayaç panosu ve dağıtım şirketine ait ekipman. Bunlar bina yönetiminin ya da dağıtım şirketinin sorumluluğundadır; kiracı olarak kullanılan bir iş yerinde bu kısımdaki tespitler yazılı olarak bildirilir.
• Yangın algılama ve söndürme sistemlerinin periyodik testleri, sprinkler ve duman tahliye sistemleri. Kendi yetkili firması tarafından yürütülür. Acil aydınlatma armatürlerini deneriz; yangın algılama panelinin testi bu kapsamın dışındadır. Bu sistemlerin beslemesinde elektriksel bir eksik görürsek bildiririz.
• Jeneratör, kesintisiz güç kaynağı, asansör ve soğutma grubunun kendi bakımı. Bu ekipmanların besleme, koruma ve devreye girme koşullarını kontrol eder, motor, akü grubu ve mekanik bakımını yetkili servisine bırakırız.
• Cihaz ve makinelerin içi; kumanda kartı, sürücü parametreleri ve proses ayarları. Panodan cihazın bağlantı noktasına kadar olan kısım bu kapsamdadır, cihazın içi imalatçısının ya da servisinin sorumluluğundadır.

Süreç

1. İlk ziyaret ve envanter. Panolar, devreler, kritik yükler ve aydınlatma bölümleri gezilerek listelenir; varsa mevcut şemalar, geçmiş ölçümler ve son kontrol raporu incelenir. Bu ziyaret aynı zamanda bakım planının kapsamını belirler.
2. Bakım penceresinin planlanması. Hangi işin enerjili, hangisinin enerjisiz yapılacağı ayrılır; enerjisiz işler için gereken süre hesaplanır ve iş yerinin çalışma düzenine göre bir pencere kararlaştırılır. Kesintiye giremeyen yükler bu adımda belirlenir ve geçici besleme planlanır.
3. Enerjili aşama. İş yeri çalışırken termal görüntüleme, akım ve gerilim ölçümleri, fazlar arası dengesizlik kontrolü ve aydınlatmanın gözle değerlendirilmesi yapılır. Bu ölçümler yük olmadan anlam taşımadığı için kesintiden önce alınır.
4. Enerjisiz aşama. Ayırıcı açılır, kilitlenir ve etiketlenir; ardından gerilimsizlik her bölüm için ayrı ayrı ölçülerek doğrulanır. Ana şalteri açmak panonun tamamını gerilimsiz bırakmaz: şalterin giriş tarafındaki klemensler enerjili kalır, jeneratör, kesintisiz güç kaynağı ve çatı güneş enerjisi bağlantısı geri besleme yapabilir, kompanzasyon kondansatörleri boşalana kadar yük tutar. Doğrulama tamamlandıktan sonra tork kontrolü, temizlik, topraklama ve süreklilik ölçümleri ile kaçak akım açma testleri sırayla yürütülür.
5. Aydınlatma ve acil aydınlatma çalışması. Armatür bakımı ve değişimleri yapılır, acil aydınlatma ile yönlendirme besleme kesilerek denenir, kaçış yolu boyunca görünürlük kontrol edilir.
6. Uygunsuzlukların giderilmesi ve ayrılması. Aynı ziyarette giderilebilecek maddeler tamamlanır; malzeme, daha uzun kesinti ya da ayrı bir çalışma gerektirenler öncelik sırasıyla ayrı listeye alınır.
7. Devreye alma ve teslim. Enerji sırayla verilir, koruma ayarları ve kritik yüklerin çalıştığı kontrol edilir, yük bindikten sonra termal görüntüleme tekrarlanarak bakım öncesiyle karşılaştırılır. Bakım dosyası teslim edilir ve bir sonraki ziyaretin kapsamı birlikte kararlaştırılır.

Fiyatı etkileyen faktörler

• Pano ve devre sayısı, iş yerinin yayıldığı alan ve kat sayısı.
• Ziyaret sıklığı ile kapsam düzeyi; yılda bir yapılan kapsamlı bir bakım ile ara dönemlerde yapılan kısmi kontroller aynı iş değildir.
• Çalışmanın mesai dışına, geceye ya da kapalı güne alınması. İşçilik kalemini büyütür, buna karşılık kesinti kaybını ortadan kaldırır.
• Kesintiye giremeyen yükler için geçici besleme kurulup kurulmayacağı ve bunun kapsamı.
• Aydınlatmanın yüksekliği ve erişim yöntemi; seyyar merdiven, platform ya da iskele ihtiyacı.
• Ölçüm kapsamı: topraklama direnci, süreklilik, yalıtım direnci, kaçak akım açma testi ve enerji analizörüyle kayıt alınıp alınmayacağı.
• Tespit edilen uygunsuzlukların aynı ziyarette giderilip giderilmeyeceği ve bunun için gereken malzeme.
• İş yerine ya da binaya özgü giriş izni, çalışma izni ve refakat gereksinimleri.

Güvenlik ve yönetmelik

İş yerlerinde elektrik tesisatı ve topraklama tesisatı, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği kapsamında periyodik kontrole tabidir; ilgili standartta farklı bir süre öngörülmedikçe bu kontrol yılda bir kez, yönetmelikte tanımlı yetkili kişi tarafından yapılır ve kayıt altına alınır. Bakım ile periyodik kontrol aynı şey değildir: bakım tesisatın çalışır ve güvenli kalması için yapılan iştir, kontrol ise uygunluğun belirlenip belgelenmesidir. Düzenli bakım kontrolün yerine geçmez; ancak ölçüm değerleri kayıt altına alınmış bir tesiste kontrolde bakılan başlıkların çoğu zaten belgelenmiş olur. Sabit tesisatın genel kuralları Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği'nde, topraklamaya ilişkin esaslar Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği'nde yer alır.

Acil aydınlatma ve yönlendirme, bakımda atlanmaya açık başlıklardandır, çünkü çalışıp çalışmadığı ihtiyaç anına kadar görünmez. İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik, aydınlatılması gereken acil çıkış yolları ve kapılarında elektrik kesildiğinde yeterli aydınlatmayı sağlayacak ayrı bir enerji kaynağına bağlı acil aydınlatma bulundurulmasını ve bu yollarda çıkışı zorlaştıracak engel bulunmamasını öngörür; işaretleme ise Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği'ne göre yapılır. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'te ise acil durum aydınlatmasının normal aydınlatma kesildiğinde en az 60 dakika sağlanması, kullanıcı yükü 200'den fazla olan yapılarda bu sürenin en az 120 dakika olması şartı bulunur. Aynı yönetmelik, sistemlerin ve cihazların periyodik kontrol, test ve bakımlarının bina sahibi veya yöneticisi ya da yazılı sorumluluğu devredilen bina yetkilisi tarafından yaptırılmasını düzenler. Bu yüzden armatürün üzerindeki ışığın yanması bir sonuç değil, yalnızca şarj devresinin çalıştığının göstergesidir; süreyi gösteren şey denemedir.

Pano çalışmalarında enerji yalnızca kesilmez, kesili kaldığı da güvence altına alınır: ayırıcı açılır, kilitlenir, etiketlenir ve gerilimsizlik ölçümle doğrulanır. Bu doğrulama her bölüm için ayrı yapılır, çünkü ana şalteri açmak panoyu bütünüyle gerilimsiz bırakmaz — şalterin giriş klemensleri enerjili kalır, jeneratör, kesintisiz güç kaynağı ve güneş enerjisi bağlantıları geri besleme yapabilir, kompanzasyon kondansatörleri deşarj olana kadar yük taşır. Termal görüntüleme bu kuralın dışındadır, çünkü ölçüm yük altında yapılır; kapak açmayı gerektiren noktalarda ölçüm enerjili yapılmaz, bu noktalar için ya termal pencereli pano ya da planlı kesinti önerilir. Panonun önündeki serbest çalışma alanının kapatılmaması da bakımın her ziyaretinde bakılan başlıklardandır; iş yerlerinde pano önü, kutu ve malzeme yığılmasına açık bir yerdir ve acil bir durumda enerjiyi kesmeyi geciktirir.