Elektrik Tesisatı Tamiri

Belirti genellikle iki biçimden birinde gelir. Ya evin bir bölümü elektriksiz kalmıştır ve panoda hiçbir otomat inmemiştir; ya da o devrenin otomatı kaldırılır kaldırılmaz yeniden atar. Aynı hattın iki farklı arızasıdır bunlar: birincisinde iletken bir yerde kopmuş, ikincisinde iki iletken birbirine ya da toprağa temas etmiştir. Ayrım işin başında yapılır, çünkü kopukluk süreklilik ölçümüyle, temas ise izolasyon direnci ölçümüyle aranır.

Sıva altındaki bir hat ortasından kendiliğinden kopmaz. Kopma ve yalıtım kaybı, hattın zorlandığı yerlerde ortaya çıkar: buat içinde burularak yapılmış ve zamanla gevşemiş bir ekte, boru dirseğinde çekme sırasında sıyrılan yalıtımda, duvara çakılan bir dübelin ya da matkap ucunun geçtiği noktada, su alıp kurumuş bir kutunun içinde. Bu yerlerin ortak yanı belirli ve tahmin edilebilir olmalarıdır — hat rastgele bir yerde değil, sayısı sınırlı aday noktadan birinde arızalanır.

Onarımın asıl işi bu yüzden kırım değil, aday nokta sayısını düşürmektir. Sıva altı tesisat gelişigüzel çekilmez: buatlar anahtar hizasında, kapı üstü şeridinde ya da tavana yakın bir bantta durur; inişler priz ve anahtar noktasından düşey, geçişler tavana veya zemine paralel yatay olur. Bu güzergâh mantığı, devrenin panodan ayrılıp erişilebilir buatlardan ikiye bölünerek ölçülmesiyle birleştiğinde açılacak yer çoğu zaman bir noktaya iner. Kural her dairede uygulanmış değildir — özellikle sonradan eklenmiş hatlarda çapraz güzergâhlar çıkar — ama başlangıç varsayımı budur ve ölçüm onu zaten doğrular ya da çürütür.

Bu sayfa mevcut bir hattın onarımını anlatır. Belirtinin kaynağı henüz bilinmiyorsa arama işi Elektrik Arıza Tespiti sayfasında, belirti kaçak akım rölesinin tekrar tekrar düşmesiyse Elektrik Kaçağı Bulma sayfasında anlatılır. Duvarın içinde değil yüzeyinde biten nokta işleri de buraya girmez: ısınan, kararan ya da gevşemiş priz ve anahtarların değişimi Priz ve Anahtar Değişimi sayfasının; avize, aplik, spot ve sarkıt bağlantısı Avize ve Armatür Montajı sayfasının konusudur. Buat ekleri, vaviyen hataları ve pano içi bağlantı onarımı gibi geriye kalan dağınık işler ise Elektrik Tamiri sayfasında toplanır. Hattın komple değiştirilmesi Elektrik Tesisatı Yenileme sayfasında anlatılır. Onarım ile yenileme arasındaki eşiği aşağıda ölçütleriyle yazdık, çünkü o karar çoğunlukla ölçüm bittikten sonra verilir.

Ne zaman gerekir

• Evin bir bölümü elektriksiz kaldı ama panoda hiçbir otomat inmemiş; besleme duvarın içinde bir yerde kesilmiş.
• Otomat kaldırılır kaldırılmaz yeniden atıyor; devrede hiçbir cihaz takılı olmasa bile.
• Kaçak akım rölesi belirli bir devre enerjilendiğinde düşüyor, o devre ayrıldığında tutuyor.
• Duvara delik açıldıktan, dübel çakıldıktan ya da tadilatta duvar kırıldıktan sonra bir bölüm karardı.
• Su kaçağı, çatı akıntısı veya komşu daireden gelen nem sonrasında bir hat çalışmıyor ya da röleyi düşürüyor.
• Prizde gerilim okunuyor ama yük bağlanınca ışık kısılıyor, cihaz çalışmıyor — hat üzerinde yüksek dirençli bir ek olabilir.
• Priz ya da anahtar kesintili çalışıyor; duvara bastırınca, kapı çarpınca veya sıcaklık değişince durum değişiyor.
• Buatın kapağı sıvanın ya da boyanın altında kalmış; bağlantıya erişilemiyor.
• Sıvada kararma, duvarda çıtırtı sesi veya yanık kokusu var.
• Duvarın belirli bir bölgesi çevresine göre ılık; eski bir ek noktası ısınıyor olabilir.

Kapsam

• Belirtinin sınıflandırılması. Kopukluk mu, kısa devre mi, yalıtım kaybı mı — üçü farklı ölçümle aranır ve arama sırası buna göre kurulur.
• Devrenin ayrılması ve enerjisizliğin doğrulanması. Hattı besleyen koruma indirilir ve yeniden kaldırılmasını önleyecek biçimde işaretlenir; ardından iletkenlerin gerilimsiz olduğu, yük çekebilen bir dedektörle ve cihazın ölçüm öncesinde ve sonrasında denenmesiyle uç uç doğrulanır.
• Devrenin nötrünün ortak baradan ayrılması. Otomatı indirmek yalnızca fazı keser. Ölçülecek devrenin nötr ucu panodaki ortak nötr barasında bağlı kaldığı sürece iki şey birden olur. Birincisi ölçümün kendisidir: okunan değer aranan hattın değil, o barada birleşen bütün hatların paralelidir — sağlam bir devre bile düşük okur. İkincisi ve daha önemlisi güvenliktir: izolasyon ölçümünde uygulanan doğru gerilim (230/400 V'luk tesisat devrelerinde 500 V) bara üzerinden tesisatın nötr tarafının tamamına yayılır ve o sırada başka bir devrenin nötrüne dokunan kişi bu gerilimle karşılaşır. Nötr ucu ölçümden önce baradan sökülür, ölçüm bittikten sonra yerine takılır ve sıkılığı kontrol edilir.
• Elektronik yüklerin sökülmesi. Ölçümden önce fişli cihazlar çekilir; dimmer, LED sürücüsü, aşırı gerilim koruma cihazı ve kombi kartı gibi sabit elektronikler bağlantısından ayrılır. Sebep çift yönlüdür: uygulanan doğru gerilim bu cihazlara zarar verebilir, cihazlar da kendi iç bağlantılarıyla okunan direnci aşağı çekip sağlam bir hattı arızalı gösterir. Sökülemeyen bir cihaz kalıyorsa ölçüm gerilimi düşürülerek çalışılır — düşen yalnızca ölçüm gerilimidir, kabul edilen asgari direnç değeri düşmez.
• Güzergâhın çıkarılması. Pano çıkışından başlanarak buat konumları, nokta hizaları ve düşey–yatay geçişler haritalanır; dairenin eski tesisat çizimi varsa bu haritayla karşılaştırılır.
• Ölçümle daraltma. Hat, erişilebilir buatlardan ikiye bölünerek süreklilik ve izolasyon direnci ölçülür; her ölçüm aday bölgeyi yarıya indirir ve kırım kararı ancak bölge yeterince küçüldüğünde verilir.
• Gerekirse sinyalle izleme. Enerjisiz hatta sinyal verilip yüzeyden takip edilmesi güzergâhı doğrulamaya yardımcı olur; sinyalin zayıfladığı bölge kopukluk için yaklaşık bir işarettir, kesin konum değildir.
• Delme öncesi tarama. Açılacak noktada boru, donatı ve komşu hatların yeri gerekirse tarayıcıyla kontrol edilir. Tarayıcının yanılma payı derinlikle, donatı sıklığıyla ve nemli sıvayla birlikte arttığı için sonucu kendi başına yeterli saymayız.
• Buat içi eklerin yenilenmesi. Burularak ve bantlanarak yapılmış ekler sökülür; bağlantı klemensle ya da uygun bir bağlantı elemanıyla yeniden kurulur, kutu erişilebilir bırakılır.
• Hasarlı bölümün değiştirilmesi. Boru sağlamsa iletken buattan buata yenisiyle çekilir; bu, ek sayısını artırmadan hattı onarmanın yoludur.
• Boru kullanılamıyorsa güzergâh çözümü. Ezilmiş, kırılmış veya tıkanmış boruda yeni güzergâh açılır; kırımın istenmediği yerlerde sıva üstü kanal seçeneği ölçüleriyle konuşulur.
• Yeni buat konulması. Ek yapılan nokta kutu içine alınır ve kapağı erişilebilir kalır; sıvanın altına gömülen gizli ek bırakılmaz.
• Onarım sonrası ölçüm. Süreklilik, izolasyon direnci, kutup düzeni ve toprak sürekliliği ölçülür, kaçak akım rölesi varsa açma davranışı kontrol edilir; değerler ve ek noktasının yeri yazılı bırakılır.
• Yenileme eşiğinin bildirilmesi. Ölçüm hattın tamamının zayıfladığını gösteriyorsa bu, onarıma başlanmadan önce söylenir ve karar ölçütleriyle birlikte yazılı verilir.

Kapsam dışı

• Kopuk noktayı metre düzeyinde adresleyen kablo arıza yeri ölçümü. Yansıma esaslı yöntemler ayrı bir cihaz sınıfı gerektirir; böyle bir ölçüm gerekiyorsa yetkili kuruluşa ya da iş ortağına yönlendirir, çıkan sonucu birlikte okuruz.
• Sıva, saten, boya ve fayans işleri. Açılan yeri kaba olarak kapatırız; yüzeyin eski görünümüne dönmesi kaplama ve boya ustasının işidir. O ekiple sıralamayı konuşuruz, işi üstlenmeyiz.
• Hattın komple yenilenmesi. Ölçüm devrenin tamamının yaşlandığını gösteriyorsa bu ayrı bir iştir; kapsamı ve bedeli ayrıca konuşulur.
• Binanın kolon hattı, ortak alan tesisatı ve sayaç tarafı. Daire içi onarım kapsamına girmez; arıza oradaysa tespit edilir ve ilgili tarafa bildirilir.
• Belgelendirilmiş periyodik kontrol raporu. Onarımda alınan ölçümler yapılan işin doğrulanmasıdır; mevzuatın öngördüğü resmî kontrol bundan bağımsız yürür ve yetkili kuruluşça düzenlenir.

Süreç

1. Belirtinin dinlenmesi ve devrenin belirlenmesi. Arıza ne zaman başladı, öncesinde duvarda bir işlem yapıldı mı, hangi otomat besliyor, belirti sürekli mi kesintili mi. Kesintili arıza aramayı uzatır ve bunu baştan söyleriz.
2. Enerjinin kesilmesi ve doğrulanması. Devrenin koruması indirilir ve kapalı kalması güvence altına alınır. Bir buattan komşu bir devre geçiyor olabilir; iki noktadan kumandalı aydınlatma hattının uçları farklı bir korumadan besleniyor olabilir; eski tesisatlarda iki devrenin nötrü ortak bırakılmış olabilir. Bu üç ihtimal, kutudaki iletkenlerin tek tek ölçülmesini zorunlu kılar. Binada jeneratör, kesintisiz güç kaynağı ya da çatıda üretim varsa hattın arkadan beslenme ihtimali de kapatılır.
3. Güzergâhın çıkarılması. Pano, buatlar ve noktalar arasındaki mantık kurulur; hangi bölümün hangi buattan beslendiği ölçülerek doğrulanır. Bu adım, sonraki adımda kaç ölçüm yapılacağını belirler.
4. Ölçüm öncesi ayırma. İzolasyon ölçümüne başlamadan önce devre iki yönden birden ayrılır. Fazın yanı sıra nötr ucu da panodaki ortak baradan sökülür; otomatı indirmek yalnızca fazı kestiği için bu adım atlandığında ölçüm bütün nötrlerin paralelini okur ve uygulanan gerilim ortak bara üzerinden tesisatın geri kalanına biner. Ardından fişli cihazlar çekilir, dimmer, LED sürücüsü, aşırı gerilim koruma cihazı ve kombi kartı gibi elektronikler bağlantısından ayrılır. Ayrılamayan bir cihaz kalıyorsa ölçüm gerilimi düşürülür; kabul sınırı aynı kalır.
5. Ölçümle daraltma. Hat erişilebilir noktalardan ikiye bölünerek süreklilik ve yalıtım ölçülür. Arıza bölgesi her ölçümde küçülür; hedef, kırım kararını tahmin üzerine değil ölçüm üzerine kurmaktır.
6. Noktanın açılması ve onarım. Daraltılan yerde sınırlı bir açma yapılır; hasarlı bölüm boru içinden yenilenir ya da ek, uygun bir kutu içinde kurulur. Boru içinde ek yapılmaz.
7. Devreye alma ve doğrulama. Ölçüm için sökülen nötr ucu barasına geri takılır ve sıkılığı kontrol edilir; ayrılan cihazlar yerine bağlanır. Enerji vermeden önce süreklilik, yalıtım ve kutup düzeni okunur; ardından hat gerçek bir yük altında çalıştırılıp bağlantının davranışına bakılır.
8. Kapatma, kayıt ve kalanların bildirilmesi. Açılan yer kararlaştırılan sınıra kadar kapatılır, ek noktasının yeri kayda geçer; iş sırasında görülen ama bu kapsama girmeyen eksikler ayrı bir not olarak yazılır.

Fiyatı etkileyen faktörler

• Arızanın konumunun bilinip bilinmediği. Bilinmiyorsa arama, işin süre olarak en büyük parçası olabilir.
• Güzergâhın okunabilirliği: buat kapaklarının erişilebilir olması ya da sıvanın altında kalmış olması.
• Duvarın cinsi ve yüzey kaplaması — fayans, mermer, dekoratif sıva ve alçıpan farklı açma ve kapatma işi demektir.
• Açılması gereken nokta sayısı ve bu noktaların mutfak dolabı, beyaz eşya veya sabit mobilya arkasında kalıp kalmadığı.
• Mevcut borunun yeniden kullanılabilir olması. Borudan yeni iletken geçebiliyorsa onarım kırıma dönüşmez.
• Kapatmanın nerede duracağı: kaba kapatma, boyaya hazır yüzey ve boyalı teslim aynı iş değildir.
• Onarımın yenilemeye dönüşme ihtimali; ölçüm sonrası verilecek karar kapsamı değiştirir.
• İşin mesai saatlerine mi, akşam ve hafta sonuna mı denk geldiği.

Güvenlik ve yönetmelik

Bir devrenin otomatını indirmek, o hatta ilişkin her iletkenin gerilimsiz olduğu anlamına gelmez. Buat içinden komşu bir devre geçiyor olabilir; iki noktadan kumandalı bir aydınlatma hattının uçları farklı bir otomattan besleniyor olabilir; eski tesisatlarda iki devrenin nötrü ortak bırakılmış olabilir ve o nötr, kendi otomatı inikken bile komşu devrenin akımını taşımaya devam eder. Bu yüzden gerilimsizlik iletken iletken ölçülerek doğrulanır ve kontrol kalemine bakmak yeterli sayılmaz. Ölçü aleti önce bilinen bir gerilimde denenir, ölçümden sonra yeniden denenir — arada bozulan bir alet, olmayan bir güvenliği gösterir. Aynı borudan geçen enerjili iletkenler, ayrılmış bir iletkende yüksek empedanslı bir ölçü aletinde gerilim okutabilir; bu okumanın kaynağı bazen kuplajdır, ama bunu peşinen varsaymak yanlış yöndeki hatadır.

Duvara delmek, sıva altı hattın en yaygın hasar sebebidir. Yaygın uygulama boruların priz ve anahtar noktasından düşey, tavan veya zemin hizasına paralel yatay güzergâhta çekilmesidir; bu düzen hem arama sırasında bir ipucu, hem de delerken kaçınılacak bir şerit olarak işe yarar. Ne var ki bu iki kayıt geçerlidir: güzergâh kuralına uymayan tesisatlar vardır ve delme öncesi tarama, cihazın yanılma payı yüzünden kesin sonuç vermez. 30 mA kaçak akım koruması da bir kabloyu delmeyi güvenli hâle getirmez, yalnızca temas hâlinde sonucu hafifletir. Yapı tarafında da bir sınır vardır: kolon, perde ve kiriş gibi taşıyıcı elemanlarda kanal açılmaz; onarım güzergâhı buna göre kurulur, gerekirse sıva üstü kanala dönülür. Pano ve buat içindeki ölçüm ve müdahale, enerji kesilmiş olsa bile yetkin kişi işidir.

Bağlantı noktaları denetlenebilir kalmalıdır: ek boru içinde değil kutu içinde yapılır ve kutunun kapağı erişilebilir bırakılır — bakım gerektirmeyen olarak beyan edilmiş özel bağlantı türleri bunun dışındadır. Konutlarda topraklama ve 30 mA kaçak akım koruması Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği'nin gereğidir. Onarılan hatta toprak iletkeni hiç bulunmuyorsa ya da sürekliliği kopmuşsa, bu durum onarım kaydına ayrıca yazılır: korumasız bir hattın ucuna üç uçlu priz takmak, ortada olmayan bir korumayı varmış gibi gösterir. Onarım bir hattı yeniden çalışır duruma getirir; o hattın yaşını, kesitini ve topraklama düzenini değiştirmez — bunlar ayrı bir işin konusudur.