Jeneratör Bağlantısı ve Otomatik Transfer

Jeneratör satın alındığında iş bitmiş sayılır; oysa asıl iş o noktada başlar. Makine avluda ya da bodrumda durur, motoru çalışır, panelinde gerilim görünür — ama binanın hangi devrelerine, hangi şalter üzerinden, hangi sırayla basacağı kararlaştırılmamıştır. Kesinti geldiğinde bunun bedeli görünür: jeneratör çalışır, ışıklar yanmaz. Ya da biri panoya gidip elle bir şalter çevirir; o kişi izinliyse bina karanlıkta kalır.

Bu işte can güvenliğini doğrudan ilgilendiren asıl konu geri beslemedir. Bir jeneratör, şebeke kesikken binanın panosuna basıyorsa ve o pano hâlâ şebeke hattına bağlıysa, ürettiği enerji binadan çıkıp sokaktaki hatta gider. Dağıtım trafosunun alçak gerilim sargısına giren gerilim, orta gerilim sargısından yükseltilmiş olarak çıkar. Kesinti sırasında o hatta çalışan ekip, gerilimsiz saydığı bir iletkeni tutar. Aynı hata ters yönde de vurur: şebeke haber vermeden geri geldiğinde, senkron olmayan iki kaynak birbirine bağlanır ve alternatör, şalt malzemesi ve bağlı cihazlar bu anı çoğu zaman atlatamaz. Bu yüzden şebeke ile jeneratörün aynı anda kapalı olmasına izin verilmez; bunu güvence altına alan şey iyi niyet değil, transfer şalterinin mekanik ve elektriksel kilididir.

İkinci sorun boyutlandırmadadır. Yedeklenecek yükler seçilmediğinde jeneratör bütün binayı beslemeye çalışır; klima, su ısıtıcısı, kompresör ve asansör aynı anda devreye girer, makine aşırı yük alarmıyla durur. Tersi de olur: gerçekten ayakta kalması gereken yükler — sunucu odası, yangın pompası, asansör kurtarma, soğuk hava deposu, acil aydınlatma — yedek hattın dışında kalmıştır. Hangi devrenin yedek panoya taşınacağı, ölçülmüş akım değerleri ve motor kalkış akımları üzerinden karara bağlanır; makine etiketlerinin toplanmasıyla değil.

Üçüncüsü, jeneratörün çalıştırılmamasıdır. Yedek güç, kesinti anında değil, kesintiden önceki aylarda yapılan işle çalışır. Marş aküsü, yakıtın durumu ve blok ısıtıcısı, çalıştırma denemesi yapılmadıkça durumu görünmeyen üç kalemdir. Transfer şalterinin kilidinin gerçekten tuttuğu da aynı şekilde ancak denenerek bilinir.

Ne zaman gerekir

• Jeneratör alındı ya da alınacak; binaya bağlantı, transfer düzeni ve pano tarafı henüz planlanmadı.
• Kesintide jeneratör çalışıyor ama yük ona geçmiyor; devreye almak için panoda elle işlem yapılıyor.
• Transfer iki ayrı şalterin sırayla çevrilmesiyle yapılıyor; aralarında kilitleme yok, doğru sıra bir kişinin hatırlamasına bağlı.
• Şebeke geri geldiğinde yük şebekeye dönmüyor, ya da dönüş anında bina komple kararıp cihazlar resetleniyor.
• Jeneratörde çalışırken kaçak akım rölesi hiç açmıyor ya da yükte tutmuyor; topraklama ve nötr düzeninin jeneratör beslemesinde nasıl kurulduğu bilinmiyor.
• Jeneratör yüklenince aşırı yük alarmı verip duruyor; hangi devrenin yedekte olduğu belirlenmemiş.
• Sunucu odası, yangın pompası, asansör kurtarma, soğutma deposu ya da acil aydınlatma için yedek besleme isteniyor.
• Bina yönetmeliği ya da sigorta poliçesi gerekçesiyle acil durum beslemesi şart koşuluyor.
• Jeneratör uzun süredir çalıştırılmamış; marş aküsünün, kumanda kartının ve transfer şalterinin durumu bilinmiyor.
• Mevcut ana panoya jeneratör girişi eklenecek ama panoda yer, kesit ve kısa devre dayanımı yeterli mi belli değil.

Kapsam

• Yedeklenecek yükün belirlenmesi. Aday devrelerde akım ölçülür, motorların kalkış akımları ve sürücü, kesintisiz güç kaynağı gibi doğrusal olmayan yüklerin payı ayrı yazılır. Liste, etiket güçlerinin toplamıyla değil ölçümle kurulur.
• Yedek pano ayrımı. Yedeklenecek devreler ayrı bir yedek panoya toplanır; hangi devrenin taşınacağı, kolon kesiti ve besleme yolu planlanır. Ayrım yapılmadan kurulan bir transfer düzeni, jeneratörü binanın tamamıyla baş başa bırakır.
• Transfer şalteri seçimi ve montajı. Anma akımı, kısa devre dayanımı, kutup sayısı ve geçiş biçimi tesise göre seçilir; kontaktörlü düzen, motorlu şalter ya da bütünleşik otomatik transfer şalteri seçenekleri gerekçesiyle birlikte sunulur.
• Kilitlemenin kurulması ve denenmesi. Şebeke ve jeneratör kaynaklarının aynı anda kapanmasına izin vermeyen mekanik kilit ile kumanda tarafındaki elektriksel kilit birlikte kurulur; ikisi de enerjisiz hâlde fiziksel olarak denenir ve sonucu yazılır.
• Kumanda ve otomatik başlatma devresi. Şebeke izleme rölesi, başlatma gecikmesi, şebeke döndükten sonraki geri dönüş gecikmesi, durdurma öncesi soğutma çalışması, uzaktan başlat–durdur ve alarm kontaklarının panoya alınması.
• Topraklama ve nötr düzeni. Jeneratörün yıldız noktasının nasıl topraklanacağı ve nötrün transferde kesilip kesilmeyeceği, tesisin mevcut topraklama sistemine göre belirlenir. Yanlış kurulan bu düzen, jeneratör beslemesinde koruma cihazlarının açmamasına ya da yerinde durmayan açmalara yol açar; kurulduktan sonra ölçümle doğrulanır.
• Kablo ve koruma boyutlandırma. Jeneratörden panoya kolon kesiti, gerilim düşümü ve koruma seçimi. Jeneratörün verebileceği kısa devre akımı çoğu tesiste şebekenin verdiğinden belirgin biçimde düşüktür; şebekede hızla açan bir koruma aynı arızada jeneratördeyken geç açabilir. Koruma ayarları bu yüzden iki kaynak için ayrı değerlendirilir.
• Kompanzasyon davranışının kontrolü. Kompanzasyon kademelerinin jeneratör beslemesinde nasıl davranacağı gözden geçirilir; alternatörü besleyen bir sistemde kapasitif yükün gerilim kararlılığını bozabileceği dikkate alınır. Reaktif güç kontrol rölesinin akım trafosu, jeneratör girişi devreye girdiğinde de doğru noktayı görmelidir.
• Etiketleme ve şema. Yedek panonun devre listesi, güncel tek hat şeması, transfer şalterinin konum etiketleri ve panoya asılan işletme talimatı.
• Devreye alma denemesi. Şebeke kesilerek gerçek bir kesinti canlandırılır: jeneratörün devreye girişi, yükün binmesi, faz sırası, gerilim, frekans ve fazlar arası yük dengesi kaydedilir; şebeke geri verilerek dönüş ve soğutma çalışması izlenir.
• Periyodik çalıştırma planı ve kullanıcı eğitimi. Kimin, hangi aralıkta, hangi kontrol listesiyle çalıştıracağı; alarm verdiğinde ne yapılacağı ve elle transfer gerekirse izlenecek sıra yazılı bırakılır.

Kapsam dışı

• Jeneratörün mekanik tesisatı: egzoz hattı ve susturucu, taze hava ve atık hava panjurları, ses yalıtımı, kaide ve titreşim takozları, yakıt deposu ile yakıt hattı. Bunlar makine ve tesisat işidir; jeneratör üreticisinin servisi ya da bu işi yapan yüklenici tarafından yürütülür. Elektrik tarafına başlanabilmesi için mekanik kısmın tamamlanmış olması gerekir.
• Jeneratörün kendi motor ve alternatör bakımı, kumanda kartı arızası, regülatör ve devir ayarı, garanti kapsamındaki her şey. Üreticinin yetkili servisinin sorumluluğundadır.
• Şebekeyle paralel çalışma ve senkronizasyon. Yükün kesintisiz devredilmesi ya da jeneratörün şebekeyle birlikte çalışması, ayrı bir koruma ve senkronizasyon tasarımı olduğu kadar dağıtım şirketiyle yürütülen ayrı bir bağlantı sürecidir. Bu sayfadaki kapsam, jeneratörle şebekenin birbirinden ayrı çalıştığı transferdir — yani biri devredeyken diğeri değildir.
• Yük bankasıyla tam yük testi. Ayrı ekipman ve kiralama gerektirir; yetkili kuruluş ya da bu ekipmana sahip iş ortağı kapsamında planlanır. Bizim devreye alma denemesi tesisin gerçek yüküyle yapılır.
• Orta gerilim tarafı, güç trafosu ve orta gerilim seviyesinde transfer. İşletme sorumluluğu ve ayrı yetkilendirme gerektirir.

Süreç

1. Keşif ve yük ölçümü. Mevcut pano, besleme yolu ve jeneratörün konumu görülür; yedeklenmesi düşünülen devrelerde akım kaydı alınır. Motorlu yüklerin kalkış davranışı ayrıca not edilir.
2. Yedek yük listesi ve tek hat şeması. Hangi devrenin yedek panoya taşınacağı işletmeyle birlikte kararlaştırılır, şema çizilir ve yazılı teklif bu şemayla birlikte verilir.
3. Yedek pano ve kolonun kurulması. Yedek pano monte edilir, taşınacak devreler işaretlenerek aktarılır, jeneratör ile pano arasındaki kolon çekilir.
4. Transfer şalterinin montajı ve kilit denemesi. Şalter yerine alınır, mekanik ve elektriksel kilit enerjisiz hâlde tek tek denenir; iki kaynağın aynı anda kapanamadığı görülmeden kumanda tarafına geçilmez.
5. Kumanda bağlantısı. Şebeke izleme, otomatik başlatma, gecikme değerleri ve alarm kontakları bağlanır ve ayarlanır.
6. Devreye alma. Şebeke kesilerek gerçek kesinti canlandırılır; devreye giriş, yük binmesi ve şebekeye dönüş yük altında izlenir, ölçüm değerleri kaydedilir.
7. Teslim. Etiketler, devre listesi, güncel şema, ölçüm kayıtları ve periyodik çalıştırma talimatı yazılı olarak bırakılır; işletme personeline yerinde anlatılır.

Fiyatı etkileyen faktörler

• Yedeklenecek yükün büyüklüğü ve tipi; motorlu ve doğrusal olmayan yüklerin payı boyutlandırmayı doğrudan değiştirir.
• Transfer şalterinin anma akımı, kutup sayısı ve tipi; kontaktörlü düzen, motorlu şalter ve bütünleşik otomatik transfer şalteri aynı iş değildir. Bakım sırasında yükü kesmeden devreye girebilen bir baypaslı transfer düzeni istenip istenmediği.
• Ayrı bir yedek pano kurulup kurulmayacağı ve oraya taşınacak devre sayısı.
• Jeneratör ile pano arasındaki mesafe, kolon kesiti ve kablo yolu; tava, kanal, kırım ve delme gereksinimi.
• Mevcut ana panoda yer bulunup bulunmadığı; kısa devre dayanımının ve baraların yeni düzeni taşıyıp taşımadığı.
• Topraklama ve nötr düzenine müdahale gerekip gerekmediği; ölçümle doğrulanan bir düzeltme çıkarsa kalemi ayrı gösterilir.
• Uzaktan izleme, alarm aktarımı, kuru kontak çıkışları ve otomasyona veri verilmesi.
• Kesintinin mesai içinde mi yoksa üretim ya da çalışma durduğunda mı yapılacağı.

Güvenlik ve yönetmelik

Geri besleme bu işin en ağır maddesidir ve iki yönü vardır. Birincisi şebeke tarafıdır: kilitlenmemiş bir bağlantıda jeneratörün ürettiği enerji binadan çıkar, dağıtım trafosu üzerinden orta gerilim seviyesine yükselerek hatta ulaşır ve kesinti sırasında o hatta çalışan ekip için ölümcül olur. İkincisi bina tarafıdır: şebeke geri geldiğinde senkron olmayan iki kaynağın birbirine bağlanması, alternatörü ve bağlı ekipmanı hasara uğratır. Bu yüzden iki ucunda da fiş bulunan bir uzatma kablosuyla jeneratörü prize bağlamak, bilinen en tehlikeli uygulamalardan biridir: koruması yoktur, kilidi yoktur ve kablonun açıkta kalan ucu da enerjilidir. Otomatik transfer şalterleri, alçak gerilim anahtarlama cihazları standart serisinin transfer şalterlerine ayrılmış bölümüne (IEC 60947-6-1) göre üretilir; belirleyici olan cihaz sayısı değil, kilitlemenin ve geçiş davranışının denenmiş bir bütün olarak sağlanmasıdır; gelişigüzel yan yana konmuş, mekanik ve elektriksel olarak kilitlenmemiş iki şalter bu tanıma girmez.

Sistemde çalışırken dikkat edilecek noktalar sıradan bir panodakinden fazladır. Jeneratör otomatik konumda bırakıldıysa, siz panoda çalışırken şebeke kesildiğinde makine kendiliğinden çalışır ve transfer şalteri yükü ona devreder. Bu yüzden çalışmaya başlamadan önce kumanda otomatik konumdan çıkarılır, marş aküsünün bağlantısı ayrılır ve makinenin çalışmayacağı güvence altına alınır. Transfer şalterinin şebeke tarafındaki giriş klemensleri, şalter jeneratör konumundayken de enerjili kalır; aynı şekilde jeneratörün çıkış uçları makine dururken bile hattı üzerinde gerilim taşıyor olabilir. Tesiste kesintisiz güç kaynağı ya da güneş enerjisi sistemi de varsa bunlar ayrı geri besleme kaynaklarıdır. Enerji yalnızca kesilmez; kesili kaldığı kilitleme ve etiketleme ile güvence altına alınır ve gerilimsizlik her bölüm için ayrı ayrı ölçülerek doğrulanır. Blok ısıtıcısı ve akü şarj devresi, ana kesici açıkken bile ayrı bir hattan besleniyor olabilir.

Mevzuat tarafında birden fazla düzenleme aynı anda devrededir. İç tesisat ve pano tarafı Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği, topraklama düzeni Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği kapsamındadır. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik jeneratör odasının yangına dayanımı ve yakıt deposu için ayrı kurallar tanımlar; kaçış yollarının ve jeneratör odası dahil belirli hacimlerin acil durum aydınlatmasının, yönetmelikte tanımlanan süre boyunca beslenmesini şart koşar. İş yerlerinde elektrik tesisatı ve topraklama tesisatı, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği kapsamında periyodik kontrole tabidir; jeneratör beslemesi ve transfer düzeni de bu kontrolün konusudur. Son olarak egzoz gazı: içten yanmalı bir makine, kapalı ya da yeterince havalandırılmayan bir hacimde çalıştırıldığında karbonmonoksit birikir ve bu birikim renksiz, kokusuz ilerler. Seyyar bir jeneratör bodrumda, garajda, kapalı avluda ya da pencere önünde çalıştırılmaz.