Kaçak Akım Rölesi Neden Atıyor?

Kısa cevap

Kaçak akım rölesi, hatta giden akım ile geri dönen akımı karşılaştırır; ikisi eşit değilse elektriğin bir bölümü devrenin dışına, toprağa doğru sızıyor demektir ve röle enerjiyi keser. İnsanı korur, cihazı değil. Rölenin attığı anda ortamda duman, alev, is ya da kıvılcım varsa — ya da koku, sesin kaynağı panoysa — rölenin neden attığı artık sorulacak bir soru değildir: hiçbir şeye dokunmadan, panoya hiç yaklaşmadan herkesle birlikte binadan çıkın ve 112'yi dışarıdan arayın. Bunlar yoksa ve röle atıyorsa röle ile altındaki sigortalar indirilmiş bırakılır; atmaya karıncalanma, belirli bir prizde koku ya da ısınma, çıtırtı veya su eşlik ediyorsa aynı şey daha da bekletilmeden yapılır ve yetkin bir kişi çağrılır. Kaçağın hangi devrede olduğu ölçümle bulunur; devreleri sırayla enerjilendirerek aranmaz.

Neden olur

Rölenin içinden faz ve nötr birlikte geçer. Sağlam bir devrede giden akımın tamamı aynı yoldan geri döner ve ikisinin farkı sıfırdır. Akımın bir bölümü başka bir yoldan toprağa kaçarsa bu denge bozulur; röle farkı algılar ve enerjiyi keser. Ölçtüğü şey akımın büyüklüğü değil, dengesizliğidir. Bu yüzden bir insanı tehlikeye atacak kadar küçük — otomatik sigortanın hiç fark etmeyeceği kadar küçük — bir akım bile onu açtırmaya yeter.

Aradaki iş bölümü buradan gelir: otomatik sigorta kabloyu aşırı akımdan ve kısa devreden korur, kaçak akım rölesi insanı çarpılmadan korur. Röle attığında koruma görevini yapmıştır; sorun onun attığı değil, atacak bir sebebin bulunmasıdır.

Atma sebepleri birkaç başlıkta toplanır.

Nemden kaynaklanan gerçek kaçak. Yalıtım nemlendiğinde bir miktar iletkenlik kazanır ve akımın küçük bir bölümü toprağa sızar. Banyo ve mutfak hatları, dış duvardaki buatlar, teras ve bahçe aydınlatması, sulama pompası, su almış kablo kanalları bu davranışı gösterir. Rölenin yağmurdan sonra atmaya başlaması ve hava kuruyunca düzelmesi bunun tipik işaretidir. Kuruyunca kaybolması, sızıntı yolunun kapandığını göstermez; koşul geri geldiğinde kaçak da geri gelir.

Arızalı cihaz. Çamaşır ve bulaşık makinesi, şofben, elektrikli ısıtıcı, ütü, eski buzdolabı gibi ısıtıcı elemanı olan ya da su ile çalışan cihazlarda, eleman ile gövde arasındaki yalıtım zamanla delinir. Cihaz çalışmaya devam eder ama üzerinden toprağa bir akım akıtır. Rölenin belirli bir cihaz devreye girdiğinde — çamaşır makinesi ısıtmaya geçtiğinde, şofben yandığında — atması buna işaret eder.

Sürekli sızıntıların toplanması. Normal çalışan elektronik cihazlar da toprağa çok küçük bir akım verir; güç kaynaklarındaki parazit süzme elemanları bunu tasarım gereği yapar. Bir bilgisayar, bir LED sürücü, bir televizyon kendi başına önemsiz bir değerdedir. Ama aynı röleye bağlı cihaz sayısı arttıkça bu küçük akımlar birbirine eklenir. Toplam, rölenin açma eşiğine yaklaştığında ortada bir arıza olmadan da atmalar başlar; bir cihaz daha devreye girdiğinde eşik aşılır. Evin tamamının bir röleye bağlanması yerine devrelerin gruplara ayrılması bu yüzden tercih edilir.

Buna bağlı bir ayrıntı: bir rölenin üzerinde yazan değer, açacağı kesin nokta değil, en geç açması gereken sınırdır. Ürün standartları rölenin bu değerin yarısı ile tamamı arasında bir yerde açmasına izin verir. 30 mA yazan bir röle bu yüzden 30 mA'in belirgin altında da açabilir; bu bir kusur değil, tasarımın gereğidir.

Rölenin yorulması. Röle mekanik bir düzenektir. Yıllar içinde kontaklar, yay ve algılama devresi yaşlanır. Sebepsiz açma ile test butonuna basıldığında hiç açmama, aynı yaşlanmanın iki ucudur. Sebebi bulunamayan atmalarda rölenin kendisi de ölçülerek elenir. Bu ihtimalin pratikte bir sonucu var: rölenin arkasında durarak kaçakla oynamak, o an görevini yapamayacak durumda olabilecek bir korumaya güvenmek demektir.

Şebeke darbesi ve yıldırım. Yakına düşen yıldırım ya da şebekedeki ani gerilim yükselmesi, cihazların içindeki parazit süzme elemanları üzerinden anlık bir toprak akımı yaratır. Röle bunu bir kaçak gibi görür ve açar. Fırtınadan veya kesintiden sonra bir kez atıp ardından sorunsuz çalışması bu ihtimali güçlendirir.

Bağlantı hatası. Bir rölenin nötrü başka bir devrenin nötrüyle ortak barada birleştirilmişse, dönüş akımının bir bölümü rölenin dışından geçer. Röle bunu dengesizlik olarak okur ve hiçbir kaçak yokken açar. Bu bir tesisat hatasıdır; kolların dışından görülmez, pano içinde ölçümle ortaya çıkar.

Bu sebeplerin ortak yanı şudur: hiçbiri panonun önünde durarak ayırt edilmez. Rölenin attığını görmek, kaçağın var olduğunu söyler; nerede olduğunu söylemez.

Ne zaman acil

Aşağıdaki üç kademe bu sitedeki bütün elektrik güvenliği yazılarında aynıdır. Bir belirti yalnızca bir kademede geçer; kademeler birleştirilmez, sıraları değişmez.

Kademe 1 — Yaklaşmayın, terk edin, 112'yi arayın.

• Duman, alev, is ya da kıvılcım var.
• Koku ya da ses panonun bulunduğu bölgeden geliyor.
• Pano kapağının sıcak olduğu fark edilmiş.

Hiçbir şeye dokunulmaz, panoya yaklaşılmaz, herkesle birlikte bina terk edilir, 112 aranır. Pano kapağının sıcak olup olmadığını öğrenmek için panoya yaklaşılmaz; koku ya da ses panodan geliyorsa bu kademe, kapak soğuk olsa da geçerlidir. Kapalı bir muhafazanın içindeki ark, kapağın hemen önündeki mesafeyi de riskli kılar.

Kademe 2 — Enerjiyi kesin, bekletmeyin.

• Koku ya da ısınma belirli bir prizde, anahtarda veya buatta toplanıyor; pano temiz ve soğuk.
• Çıtırtı, cızırtı ya da ark sesi duyuluyor; ses panodan gelmiyor.
• Prize, fişe, anahtara veya bir cihaza dokununca çarpılma hissediliyor.
• Su ile elektrik bir arada: priz ıslanmış, üzerine su damlıyor ya da yakınında sızıntı var.

Ana şalter ya da ilgili sigorta indirilir, indirilmiş bırakılır, yetkin kişi çağrılır. Panoya yaklaştığınızda duman, is, kıvılcım, koku ya da cızırtı fark ederseniz şalteri indirmeye çalışmayın; o durum Kademe 1'dir.

Kademe 3 — Bekleyebilir, ama kullanmayın.

• Sigorta tekrar tekrar atıyor, başka hiçbir belirti yok.
• Işıklar ara ara kırpışıyor.
• Tek bir priz çalışmıyor.
• Priz ya da anahtar kapağında sararma, kahverengileşme veya erime izi var; şu anda ısınma, koku ve is yok.

O hat ya da priz kullanılmaz, randevu alınır.

Ayrı bir durum — nötr kopması. Işıkların kısılmak yerine parlaması, ampullerin arka arkaya patlaması, birden çok cihazın aynı anda bozulması bu tabloyu düşündürür. Burada tek bir hattın sigortasını indirmek korumaz, çünkü sorun besleme tarafındadır: ana şalter indirilir ve 186 aranır.

Bu yazının belirtileri merdivende nereye düşer? Rölenin atması bir kademe belirtmez. Atmaya duman, is, kıvılcım ya da panodan gelen koku veya ses eşlik ediyorsa Kademe 1'dir. Herhangi biri bir cihaza, musluğa ya da çamaşır makinesine dokunurken karıncalanma hissettiyse, ya da su baskını veya sızıntı yaşandıysa Kademe 2'dir ve beklenmez. Röle tekrar tekrar atıyor ama başka hiçbir belirti yoksa Kademe 3'tür. Rölenin kaldırıldığı anda geri düşmesi kademeyi yükseltmez; hattın inik bırakılması gerektiğini gösterir.

Rölenin neden attığından emin olamıyorsanız kaçak varmış gibi davranın ve indirilmiş bırakın. Yanılıyorsanız bir akşam ışıksız kalırsınız; yanılmıyorsanız ve kaldırmışsanız, korumayı devre dışı bırakmış olursunuz.

Ne yapılır

Kademe 1 çıktıysa. Röleyle ilgilenmeyi bırakın. Hiçbir şeye dokunmayın, panoya yaklaşmayın, herkesle birlikte binayı terk edin ve dışarıdan 112'yi arayın. Bu tabloda enerjiyi kesecek olan siz değilsiniz.

Kademe 2 çıktıysa. Ana şalteri ya da ilgili sigortayı indirin ve indirilmiş bırakın, sonra yetkin bir kişiye durumu anlatın. Bu yazının konusu açısından kritik olan nokta şudur: atmış bir röle kaldırılmaz. Kaldırmak, kaçağın olduğu bilinen bir devreye yeniden enerji vermektir; röle attığı için değil, kaçak olduğu için oradadır.

Kademe 3 çıktıysa. O hattı ya da prizi kullanmayın ve randevu alın. Hattı besleyen sigortayı indirmek, "yanlışlıkla kullanılmasın" sorununu da kapatır.

Bunların üzerine, bu yazının konusuna özgü birkaç şey:

• Röle atıyorsa röle ve altındaki sigortalar indirilmiş bırakılır. Kaçağın hangi devrede olduğu bilinmediği sürece rölenin beslediği devrelerin tamamı "o hat" sayılır. Bunun bedeli evin bir bölümünün ya da tamamının enerjisiz kalmasıdır; karşılığında, hangi devre olduğu bulunana kadar kimse kaçağın aktığı hatta dokunmuş olmaz.
• Atma belirli bir cihazla birlikte oluyorsa o cihazı çalıştırmayın ve servisine gösterin. Gövdesine kaçak yapan bir cihaz, takılı olduğu her an dokunan kişi için risktir.
• Ne gördüğünüzü yazın. Ne zaman attı, hava nasıldı, o sırada hangi cihaz devreye girmişti, atma bir kez mi oldu yoksa tekrar mı ediyor, karıncalanma ya da koku eşlik etti mi. Bunları toplamak için hiçbir riskli işlem gerekmez ve ölçümün nereden başlayacağını belirlerler.
• Ölçüm isteyin. Kaçağın hangi devrede olduğu, hatların yalıtım direnci, topraklamanın sürekliliği, rölenin gerçekte kaç miliamperde ve ne kadar sürede açtığı, nötrlerin doğru ayrılıp ayrılmadığı — bunların hepsi cihazla belirlenir. Ölçümün belirlediği şey rölenin eşiği değildir; kaçağın nerede olduğu ve devrelerin kaç gruba ayrılacağıdır.
• Test butonunda açmayan bir röle için beklenmez. Bu tespit tek başına yeterlidir; rölenin değişmesi gerekir.

Ne yapılmaz

• Röle üst üste kaldırılmaz. Röle her seferinde bir şeye tepki veriyor; kaldırmak o şeyi ortadan kaldırmaz, yalnızca kaçağın aktığı devreyi yeniden enerjilendirir.
• Sigortalar birer birer kaldırılarak kaçağın hangi devrede olduğu aranmaz. Bu yöntem kulağa mantıklı gelir, çünkü rölenin hangi sigortada attığını gösterir. Bedeli şudur: her denemede toprağa gerçekten akım akıtırsınız ve bunu, yorulmuş olabilecek — test butonuna basıldığında açmayabilecek — bir korumanın arkasında yaparsınız. Hangi devrede olduğunu bulmak ölçüm işidir; ölçüm bunu, kaçağı yeniden üretmeden yapar.
• Kaçak yaptığı bilinen devre yeniden enerjilendirilmez. Hangi devre olduğunu öğrendikten sonra o devreyi tekrar kaldırmak, bilinen bir tehlikeyi bilerek kurmaktır.
• Cihazlar birer birer takılıp hangisinin kaçak yaptığı denenmez. Hangi cihaz olduğunun sınanması, cihaz üzerinden yapılan ölçümle olur.
• Röle devre dışı bırakılmaz, baypaslanmaz, kolu bantla ya da kamayla sabitlenmez. Bu, tesisatta yapılabilecek en tehlikeli müdahaledir: atma sesi kesilir, atma sebebi yerinde kalır ve koruma ortadan kalkar.
• Röle daha yüksek eşikli bir modelle değiştirilerek "atmaz hâle getirilmez". Konutlarda can koruma için kullanılan değer 30 mA'dir ve bu değer tesisata göre yukarı çekilen bir ayar değildir. Yangına karşı kullanılan yüksek eşikli tipler can güvenliği için tasarlanmamıştır; atmayı bitirirken korumayı da bitirir.
• Kokunun kaynağı koklanarak aranmaz, pano kapağına sıcak mı diye dokunulmaz. Kapalı bir muhafazanın içinde ark varsa risk tam da panonun önünde durduğunuz mesafededir. Kokuyu ya da sıcaklığı fark ettiyseniz bilgi zaten sizdedir; doğrulamak için yaklaşmak gerekmez.
• Pano kapağının vidalı iç kısmı sökülmez. Kolların göründüğü yüzeyin arkasında kalan her şey — baralar, klemensler, nötr bağlantıları — sigortalar indirilmiş olsa bile enerjili olabilir ve yetkin kişinin alanıdır.
• Islak elle ya da ıslak zeminde panoya dokunulmaz. Kaçak akım sorunu genellikle nemle birlikte gelir; ortam zaten iletkenliği artmış durumdadır.
• "Kuruyunca geçti" diye kapatılmaz. Nemden kaynaklanan kaçak, hava kuruduğunda görünmez olur; sızıntı yolu yerinde durur ve mevsimle birlikte büyür.